Το γήπεδο ως σκηνή

Χωρίς να παγιδεύομαι στις ξόβεργες ενός εφηβικού ρομαντισμού, όπου το πάθος
της ταύτισης και η συγκίνηση του ανταγωνισμού κυριαρχούσαν, είμαι βέβαιος ότι
το ερασιτεχνικότερο ποδόσφαιρο, και το εγχώριο και το ευρωπαϊκό (τότε δεν
υπήρχε παρά μόνο το ευρωπαϊκό και το ισπανίζον νοτιοαμερικανικό ποδόσφαιρο),
είχε περισσότερη αθλητική ηθική, λιγότερη επαγγελματική τυποποίηση, μεγαλύτερο
ατομικό οίστρο, αλλά κυρίως έναν έντονο αυτοσχεδιαστικό ενθουσιασμό. Στο
ποδόσφαιρο συνέβη ό,τι ακριβώς και στο θέατρο. Όταν πέρασαν και τα δύο στον
ορθολογισμό της οργάνωσης, όταν υπέκυψαν το ένα στη λογική της σκηνοθετικής
άποψης και το άλλο στην ανάγκη της προπονητικής σχολής, έχασαν τον
αυθορμητισμό τους, έθυσαν και απέλυσαν στην τεχνική και διοχέτευσαν την
αυτοσχεδιαστική πρωτοβουλία στο σχέδιο, στο σκεπτικό της σκηνοθετικής άποψης
και της ποδοσφαιρικής σχολής. Όπως οι θεατρικοί σκηνοθέτες μεταφέρουν στη
σκηνή τη Σχολή τους, την αγγλική, τη γερμανική, τη γαλλική, τη ρωσική, έτσι
και οι προπονητές οργανώνουν τις ομάδες τους με τις αμυντικές και επιθετικές
σχολές, τις διατάξεις και τις στρατηγικές της αγγλικής, της ισπανικής, της
ουγγρικής ή της ολλανδικής ποδοσφαιρικής σχολής.

Είτε όμως το παλιότερο αυθόρμητο και ελευθεριάζον ποδόσφαιρο είτε το σύγχρονο
οργανωμένο δίκην παραγωγικής μηχανής, στο βάθος είναι ένα κυβερνητικό μοντέλο
που επιδιώκει με τα λιγότερα μέσα, το μικρότερο κόστος, τον συντομότερο χρόνο
να επιτύχει τους υψηλότερους στόχους.

Όπως και το θέατρο, το ποδόσφαιρο είναι ένα παίγνιο με προκαθορισμένους
κανόνες, με ορισμένους κώδικες συμπεριφοράς και ορισμένο επιδιωκόμενο σκοπό
που προκαλεί την ξεχωριστή οικεία ηδονή.

Το ποδόσφαιρο, ανεξαρτήτως εποχής, λόγω των κανονισμών διεξαγωγής του,
μοιάζει περισσότερο με το αυτοσχέδιο θέατρο των παλιότερων μίμων και της
επαγγελματικότερης Commedia del Arte.

Η διαφορά, ουσιαστικότατη βεβαίως, αλλά κατά τη γνώμη μου ευνοούσα το
ποδόσφαιρο, βρίσκεται στο γεγονός πως στο θέατρο το αποτέλεσμα, είτε γραμμένο
ως κείμενο, είτε προφορικό βάσει ενός προγραμματικού καμβά, είναι τουλάχιστον
στους θεατρίνους γνωστό, ξέρουν πού πορεύονται και πώς θα καταλήξουν οι
σχέσεις. Στο ποδόσφαιρο το αποτέλεσμα είναι άγνωστο και στους παίχτες και
φυσικά στο κοινό.

Όταν μάλιστα πάμε πίσω στο μεγάλο θέατρο, λαϊκότερο στη φύση του και στην
αποτελεσματικότητά του, οι μύθοι είναι κοινόχρηστοι, γνωστοί και στο κοινό εκ
των προτέρων. Ξέρουν όλοι πού θα καταλήξει ο Οιδίπους, ξέρουν όλοι πώς θα
πεθάνει ο Αίας. Άρα είναι τελείως διάφορη η επιδίωξη της οικείας ηδονής από
την αγωνιώσα εμπαθή άγνοια παικτών και θεατών στο ποδόσφαιρο.

Κατά τα άλλα, οι τρόποι που ενεργούν μίμοι και παίχτες δεν διαφέρουν. Ομαδικά
στην ουσία παίγνια και τα δύο, στηρίζονται στην αμοιβαιότητα των συμπαικτών
και κυρίως στον τρόπο με τον οποίο οι ατομικότητες θα συγκλίνουν
συνεργαζόμενες προς επίτευξη του κοινού σκοπού.

Όπως και στο θέατρο, ο παίχτης του ποδοσφαίρου αυτοσχεδιάζει. Αυτοσχεδιασμός
και στα δύο παίγνια δεν σημαίνει μια ασύδοτη χρήση της φαντασίας του παίχτη,
πάντα βέβαια στα πλαίσια των κανόνων του παιχνιδιού. Αυτοσχεδιασμός σημαίνει
και στις δύο «τέχνες» μια ποικιλία χειρισμών, έναν πλούσιο συνδυασμό ελιγμών,
λύσεων, προτάσεων και πρωτοβουλιών, αποτέλεσμα μιας ασκημένης τεχνικής και
ελεύθερης αλλά αυτοπειθαρχημένης, ελεγχόμενης, ευφορίας της φαντασίας.

Ο ποδοσφαιριστής που αυτοσχεδιάζει υποκύπτει συχνά στον στιγμιαίο
οίστρο της αυτοπροβολής, αλλά συνάμα κινδυνεύει να γίνει αντιπαραγωγικός, όταν
αγνοεί τους συμπαίκτες του ή καθυστερεί την επίτευξη μιας αποτελεσματικής
ομαδικής επίθεσης προς κατάκτηση του στόχου, που είναι ένας: το γκολ.

Παρ’ όλα αυτά και στο ποδόσφαιρο υπάρχουν μονόλογοι, διάλογοι, συγκρούσεις,
εξάρσεις της δράσης, ανάπτυξη της δράσης, απροσδόκητα, αιφνιδιασμοί,
ανατροπές, εμπόδια, παγίδες, τεχνάσματα, μπλόφες και συχνά φλυαρία,
πλατειασμοί, χάσματα στη δράση, μακρές ή σύντομες σιωπές, έξοδοι και είσοδοι
νέων προσώπων που ανανεώνουν το ενδιαφέρον.

Η ισπανική και η νοτιοαμερικανική σχολή του ποδοσφαίρου μοιάζει με το θέατρο
του χρυσού ισπανικού αιώνα, κυρίως του Λόπε ντε Βέγκα. Μεγάλες τιράντες,
μονόλογοι περίτεχνοι, με πάθος κλιμακούμενο, καλπάζουσα συναισθηματική
φαντασία και ακραίες έως την απελπισία απόπειρες ηρωικής ατομικής ανάδειξης.
Έτσι μονολογούσαν στα γήπεδα ο Γκαρίντσα, ο Πελέ και ο Μαραντόνα σαν τον Δον
Χουάν Τενόριο ή σαν τον ευφάνταστο και φαντασιοκόπο Δον Κιχώτη.

Αντίθετα, η αγγλική σχολή, πρακτικότερη, μονολογούσε σαν τον Αμλέτο, γεμάτη
υπεκφυγές, αμφιβολίες, προσποιήσεις, αλλά τελείως λογικά, ψυχρά, υπολογιστικά,
με επιφυλάξεις και σοφίσματα αλλαγής ελέγχου. Ο Μπόμπι Μουρ, ο Στάνλεϊ Μάθιους
και τώρα ο Μπέκαμ παίζουν με τη λογική του σαιξπηρικού θιάσου. Όπως στα έργα
του Σαίξπηρ δώδεκα άντρες ηθοποιοί έπαιζαν τους εξήντα ρόλους, ανδρικούς και
γυναικείους πάσης ηλικίας, έτσι και οι Άγγλοι ποδοσφαιριστές αλλάζουν συνεχώς
ρόλους, κινούνται σε όλο το γήπεδο, καλλιεργούν τη λογική της ατάκας, του
διαλόγου, επικοινωνούν συνεχώς με όλους τους συμπαίκτες τους και πρακτικά
συγκλίνουν προς το επιδιωκόμενο τέρμα!

Η γερμανική σχολή, η ολλανδική και η παλιότερη αυστριακή, αλλά και η
συγγενής ουγγαρέζικη, συχνά συνεδύαζαν τις δύο προηγούμενες. Ο αγγλικός
ορθολογισμός σ’ αυτές τις σχολές κυριαρχούσε στον τρόπο που οργανωνόταν η
άμυνα της ομάδας, γι’ αυτό εκεί ευδοκίμησαν στιβαροί, δωρικοί, αυστηροί και
λιτοί παίχτες, ο Χιντεγκούτι, ο Μπεκενμπάουερ. Στην επιθετική όμως γραμμή
υπήρχε μια μεγαλύτερη αυτοσχεδιαστική πρωτοβουλία, όπου επιτρεπόταν και η
φλυαρία της φαντασίας και οι ατομικοί αιφνιδιασμοί, όπως η πονηριά του
Πούσκας, η ευφορία του Ματίας Ζίντελαρ ή η δαντέλα του Κρόιφ.

Η ιταλική σχολή αντέγραψε το ιθαγενές ιδίωμα της Commedia del Arte. Το
αυτοσχέδιο επαγγελματικό θέατρο της Ιταλίας ενσωμάτωσε στο σανίδι της σκηνής
τις φυλετικές, γλωσσικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των πολλών
«βασιλείων» της Χερσονήσου. Κάθε ηθοποιός είχε αναγνωρίσιμο στίγμα:
Ναπολιτάνος, Μιλανέζος, Φλωρεντίνος, Βενετσιάνος. Άλλη κίνηση, άλλον αέρα,
άλλο γλωσσικό ιδίωμα. Κι όμως όλα λειτουργούσαν σαν ρολόι: Αυτοσχεδιασμός ναι,
φαντασία ναι, ατομικισμός ναι, αλλά τα πάντα ελεγχόμενα και αυτοπειθαρχημένα.
Έτσι και το ιταλικό ποδόσφαιρο.

Ευφάνταστο, τεχνήεν, θεαματικό και απροσδόκητο, όπως μια ναπολιτάνικη φάρσα,
μια σικελιάνικη ταραντέλα ή μια βενετσιάνικη μάσκαρα.