Στο φως η μυθική πόλη

Οι μεγαλύτεροι αρχαιολόγοι την αναζητούσαν εδώ και δεκαετίες, αλλά η
Βάκτρα, η περιφημότερη πόλη της αρχαιότητας στον Δρόμο του Μεταξιού, δεν
βρισκόταν πουθενά.

Η «οφθαλμαπάτη». Η αρχαία Βάκτρα, γνωστή από τον Μέγα Αλέξανδρο (κάτω), βρίσκεται δίπλα στα τείχη του Μπαλχ (αριστερά) που έσκαψε ο Αλφρέντ Φουσέ το 1924

Ιδρύθηκε κατά τη μεγάλη μετανάστευση της αρίας φυλής, γύρω στο 2.500 π.Χ.
νότια του Ώξου – του σημερινού ποταμού Αμού Νταριά – που χωρίζει την πρώην
Σοβιετική Ένωση από το Αφγανιστάν. Η πόλη όπου έζησε και μίλησε ο Ζαρατούστρα
έγινε στη συνέχεια η πόλη των Αχαιμενιδών και μετά του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο
οποίος την κατέκτησε το 329 π.Χ. Εκεί ήταν που νυμφεύθηκε τη Ρωξάνη, αλλά και
που τον κατέλαβε η «ασιατική τρέλα» και επιχείρησε να επιβάλει να τον
προσκυνούν σαν ανατολίτη ηγεμόνα. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την προσπάθεια,
αλλά για τους πιστούς του τα μάγια είχαν διαλυθεί: τα στρατεύματά του
αρνήθηκαν να τον ακολουθήσουν πέραν του Ινδού.

Μετά τον θάνατό του, το 323, η Βάκτρα παρέμεινε πρωτεύουσα μιας
ελληνο-βακτριανής δυναστείας, μετά εκείνης των Κουσάν, μιας ανθούσας
αυτοκρατορίας αντίπαλης των Πάρθων, ανάμεσα στη Ρώμη και την Κίνα. Στην εποχή
του Ισλάμ, Αββασίδες, Σαμανίδες και Γαζνεβίδες άφησαν τη σφραγίδα τους πριν
από το πέρασμα του Τζένγκις Χαν το 1220: όλοι οι κάτοικοί της, άνδρες,
γυναίκες και παιδιά, σφαγιάσθηκαν και η πόλη καταστράφηκε συστηματικά.

Πενήντα χρόνια αργότερα, ο Μάρκο Πόλο έφτανε σε μια νεκρή πόλη, με «μαρμάρινα
κτίρια που κείτονται σε ερείπια γύρω από μεγάλες πλατείες». Εκεί ήταν ωστόσο
και πάλι που, τον 14ο αιώνα, ο Ταμερλάνος πήγε για να ανακηρυχθεί μονάρχης. Τα
πλίνθινα τείχη που την περιέβαλλαν τότε είναι εν μέρει αυτά που βλέπει κανείς
σήμερα να υψώνονται μεγαλόπρεπα στη στέπα, ανατολικά του Μαζάρ-ι-Σαρίφ. Αλλά
από τα θαύματα τού τότε δεν απομένει παρά ένα χωριό ονόματι Μπαλχ, που
φυτοζωεί μετά την άνοδο του Μαζάρ, τον 19ο αιώνα.

Για να ξαναβρεί τη Βάκτρα, ο πρώτος διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής
Αντιπροσωπείας στο Αφγανιστάν (DAFA), ο Αλφρέντ Φουσέ, έσκαψε το 1924 και το
1925 τρύπες και στοές στο πιο υπερυψωμένο τμήμα του Μπαλχ, την ακρόπολη, που
περιβάλλεται από ένδεκα χιλιόμετρα τείχους, το οποίο κυριαρχεί στο χωριό. Αλλά
η ελληνική πόλη δεν βρισκόταν και ο Φουσέ κατέληξε να χαρακτηρίσει τη Βάκτρα
«οφθαλμαπάτη». Άλλες ανασκαφικές εκστρατείες στη δεκαετία του 1950 δεν
απέδωσαν επίσης. Ιστορικοί και ταξιδιώτες συνέχιζαν ωστόσο να ονειρεύονται μια
πόλη, για την ύπαρξη της οποίας υπήρχαν άφθονες αναφορές σε κλασικά
λογοτεχνικά κείμενα, ιρανικά, ινδικά, κινέζικα και αραβικά. Αλλά η σοβιετική
κατοχή και ο τερματισμός, το 1982, των δραστηριοτήτων της DAFA απομόνωσε τη
χώρα.

Μετά την πτώση των Ταλιμπάν, το Αφγανιστάν είχε ανάγκη να επωφεληθεί από όλους
τους φυσικούς πόρους του για να ξεπεράσει την καταστροφή. Η UNESCO οργάνωσε
ένα συνέδριο, στα τέλη Μαΐου στην Καμπούλ, με θέμα την κατάσταση της αφγανικής
κληρονομιάς. Ο Γάλλος αρχαιολόγος Ρολάν Μπεζενβάλ, γνώστης της Κεντρικής
Ασίας, εκλήθη να παρουσιάσει στο συνέδριο μια έκθεση για τις ζημιές που είχαν
γίνει στους παλιούς αρχαιολογικούς χώρους που είχε ανασκάψει η DAFA. Πήγε στο
Μπαλχ παρέα με τον υπεύθυνό του για την περιοχή, τον φοιτητή της Αρχαιολογίας
και των Πολιτικών Επιστημών Νταβίντ Ζιρί.

Ο τελευταίος αφηγείται: «Περπατούσαμε έξω από τα τείχη, πέρα από ένα παλιό
κοιμητήριο των Τιμουριδών, γεμάτο ισλαμικά ερείπια, όταν βρήκαμε μια τρύπα από
την οποία εξείχε η αρχή ενός τείχους, θαμμένου κοντά σε ένα σπίτι. Ο
ιδιοκτήτης του σπιτιού ήταν εκεί και μας προσκάλεσε. Τότε ήταν που νιώσαμε το
μεγάλο σοκ: στην αυλή του κείτονταν δύο βάσεις από ελληνικές κολόνες. Ο
άνδρας, ένας πολύ συμπαθητικός τοπικός διοικητής, μας έδειξε εμπιστοσύνη και
μας πήγε στα κοντινά μέρη όπου είχε βρει τα κομμάτια από τις κολόνες. Μας
έδειξε επίσης ορισμένα άλλα ελληνιστικά αντικείμενα, τα οποία είχε βρει εκεί
πριν από τέσσερα χρόνια, μεταξύ των οποίων ένα άγαλμα, που γρήγορα πουλήθηκε
στο Πακιστάν…».

Οι αρχαιολόγοι έχουν πολλή δουλειά…

Τα ευρήματα. Αφγανός με αντικείμενα τέχνης που βρήκε στο έδαφος του Μπαλχ

Η μια ανακάλυψη έφερε την άλλη. Ο Πολ Μπερνάρ, ο οποίος ανασκάπτει την
αρχαιολογική τοποθεσία του Αϊ Χανούμ, που βρίσκεται πιο ψηλά στον Αμού –
Νταριά, επιβεβαιώνει την προέλευση των ευρημάτων. Το συνέδριο της Καμπούλ
ενημερώνεται. Την 1η Ιουνίου, ο διευθυντής του Μουσείου Γκιμέ, ο ακαδημαϊκός
Ζαν – Φρανσουά Ζαρίζ, σπεύδει επιτόπου, κατεβαίνει με το φτυάρι του στο
χαντάκι, πλάτους 70 εκατοστών, το οποίο ανοίχτηκε κατά μήκος του τείχους που
είχαν βρει οι Μπεζενβάλ και Ζιρί. Ανακαλύπτει εκεί ένα τείχος που προχωρούσε
σε βάθος 2,32 μέτρων, πάνω σε ένα πλακόστρωτο.

Όλα φωτογραφίζονται και κινηματογραφούνται πριν οι εργάτες επιχωματώσουν την
τρύπα. Στις 19 Ιουνίου, ο Πολ Μπερνάρ ανακοινώνει πως το τείχος ανήκει σ’ έναν
ναό των Κουσάν από μια εποχή για την οποία δεν είχε ανακαλυφθεί ως τώρα καμιά
υλική μαρτυρία. Όμως τα άλλα αντικείμενα που βρέθηκαν αρκούν για να πει κανείς
ότι ξαναβρέθηκε η ελληνική πόλη Βάκτρα.

Το σφάλμα του Αλφρέντ Φουσέ, όπως και τον περισσότερων αρχαιολόγων της εποχής,
ήταν ότι ανέσκαψαν το πιο υψωμένο τμήμα του χώρου, αγνοώντας ότι οι πόλεις της
εποχής δεν οικοδομούνταν πάνω σ’ αυτές που είχαν προϋπάρξει, αλλά δίπλα τους.
Τώρα οι αρχαιολόγοι έχουν πολλή δουλειά στο Μπαλχ, λέει ο Νταβίντ Ζιρί.

Επιμέλεια: Γιώργος Αγγελόπουλος