Ευρωπαϊκή εκκρεμής Αριστερά

Είναι πλέον πασιφανές ότι ζούμε έναν μεγάλο κοινωνικό μετασχηματισμό, που το
ιστορικό του αντίστοιχο μας παραπέμπει στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου και
τις πρώτες του 20ού αιώνα, όταν η μετάβαση από την αγροτική-πρωτοβιομηχανική
στη βιομηχανική κοινωνία άλλαξε ριζικά τις μορφές της καπιταλιστικής ανάπτυξης
και της πολιτικής οργάνωσης, ενώ ανέτρεψε συθέμελα τις κοσμοθεωρήσεις και τις
υπαρξιακές βεβαιότητες των ανθρώπων. Όπως τότε, έτσι και τώρα τα μεγάλα
πολιτικά – ιδεολογικά ρεύματα του 19ου αιώνα πέρασαν μια μακρά και βασανιστική
περίοδο επαναθεμελίωσης και, όσα δεν το κατόρθωσαν, περιθωριοποιήθηκαν. Μέσα
σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να τεθεί σήμερα το ζήτημα της επαναθεμελίωσης της
Αριστεράς ή του προοδευτικού πόλου γενικότερα. Η Αριστερά στην περίοδο
μετάβασης από τη βιομηχανική στη μεταβιομηχανική κοινωνία σε συνθήκες
παγκοσμιοποίησης. Αυτός είναι ο τίτλος του έργου. Στην πραγματικότητα η ανάγκη
επαναθεμελίωσης είχε προκύψει ήδη στη δεκαετία του 1980, όταν μπήκε σε κρίση
το μοντέλο της μεταπολεμικής σοσιαλδημοκρατίας (το Κοινωνικό Κράτος) και
κατέρρευσε ο σοβιετικός κομμουνισμός. Η σημερινή εκλογική υποχώρηση της
ευρωπαϊκής Αριστεράς, ύστερα από τη χλωμή κυριαρχία της στο δεύτερο μισό τής
δεκαετίας του 1990, καθιστά απλώς το ζήτημα αναμφισβήτητο, χρονικά και
πολιτικά επιτακτικό. Ας είμαστε σαφείς. Η ευρωπαϊκή Αριστερά, ως σύνολο, δεν
έχει υποστεί καμιά εκλογική καταστροφή, τα εκλογικά της ποσοστά μειώθηκαν
ελάχιστα – αν μάλιστα ο Σρέντερ επιβιώσει στην καρδιά της Ευρώπης, τότε ο
πολιτικός χάρτης της ηπείρου θα είναι ποικιλόχρωμος. Έχω επίσης υποστηρίξει
(«ΤΑ ΝΕΑ», 11/5 και 1/6) ότι η ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά περνάει μια αντίστοιχη
πολιτική αμηχανία – ιδίως η χριστιανοδημοκρατία, της οποίας τα προβλήματα
είναι μεγαλύτερα από εκείνα της σοσιαλδημοκρατίας. Η μιζέρια που εκπέμπει η
σημερινή ευρωπαϊκή Αριστερά δεν πηγάζει από τις εκλογικές αποτυχίες, αλλά από
την έκδηλη απουσία ιδεών και αυτόνομης μεταρρυθμιστικής στρατηγικής.

Από πού μπορεί να αρχίσει μια συζήτηση για το πρόβλημα της ευρωπαϊκής
Αριστεράς; Από την ανάλυση του προβλήματος, από τις διάφορες όψεις του και από
το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται. Αρχικά, όμως, πρέπει να
απαλλαχθούμε από δύο εύκολες, απλουστευτικές και παραπειστικές «ερμηνείες» που
συχνά συναντάμε στον δημόσιο λόγο (συνθηματοποιώ στο έπακρο λόγω χώρου και
παραπέμπω στην εμπειρία του αναγνώστη). Η πρώτη ερμηνεία θα μπορούσε να
χαρακτηριστεί «μετακομμουνιστική», γιατί προτείνεται από τον ομώνυμο χώρο.
Κατ’ αυτήν, η ευρωπαϊκή Αριστερά (κυρίαρχα σοσιαλδημοκρατική) χάνει, γιατί δεν
ήταν αρκούντως ριζοσπαστική (σύμφωνα με το παραδοσιακό, περίπου, αριστερό
πρότυπο). Στο εύλογο ερώτημα «καλά, γιατί τότε ο κόσμος πάει δεξιά και όχι
αριστερότερα;», η προσφερόμενη «απάντηση» είναι ότι η ρεφορμιστική Αριστερά
απογοήτευσε τόσο τον κόσμο, ώστε μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά – ή,
αλλιώς, η ρεφορμιστική Αριστερά παρασέρνει στον κατήφορο και τη ριζοσπαστική
Αριστερά. Το επιχείρημα είναι κυκλικό και ατράνταχτο στην κενότητά του: η
σοσιαλδημοκρατία χάνει γιατί δεν είναι αριστερή κι εμείς οι αριστεροί χάνουμε
γιατί η σοσιαλδημοκρατία δεν είναι αριστερή.

Η δεύτερη απλουστευτική ερμηνεία θα μπορούσε να ονομαστεί «σοσιαλδημοκρατική»,
γιατί επικαλείται όχι έναν γενικόλογο ριζοσπαστισμό, αλλά τη βασική λειτουργία
που άσκησε η μεταπολεμική σοσιαλδημοκρατία: αναδιανομή και πολιτική
αντιπροσώπευση των εργατικών στρωμάτων. Το επιχείρημα εδώ είναι ότι η σημερινή
ευρωπαϊκή Αριστερά έχασε γιατί δεν έκανε αρκετή αναδιανομή και έτσι
αποξενώθηκε από την παραδοσιακή της βάση. Η ερμηνεία προβάλλεται είτε με τη
σοβαρότητα που εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τη μεταρρυθμιστική Αριστερά είτε με
την εκλογικίστικη ελαφρότητα «δώσε δημόσιο χρήμα, μπας και σωθούμε» – που
φαίνεται να ανασκιρτά στα καθ’ ημάς. Η ερμηνεία εντοπίζει ένα πραγματικό
πρόβλημα. Παραμένει όμως απλουστευτική, γιατί δίνει μια στενή οικονομική
(οικονομίστικη, σε άλλο λεξιλόγιο) έννοια στη σχέση της Αριστεράς με τα λαϊκά
στρώματα. Δεν μπορεί να κατανοήσει ότι τα λαϊκά στρώματα, όπως και μεγάλο
μέρος των μεσαίων στρωμάτων, όπως και όλη η κοινωνία, δεν απευθύνει ένα
οικονομικό αίτημα προς τα κόμματα, ούτε καν ένα διευρυμένο αίτημα «κράτους
πρόνοιας». Αν ήταν έτσι, οι ψήφοι δεν θα πήγαιναν μονόδρομα προς τα δεξιά.
Επιπλέον, οι χώρες της «υπαρκτής σοσιαλδημοκρατίας», όπως η Δανία και η
Ολλανδία, θα έδειχναν μεγαλύτερη αντίσταση. Η Ολλανδία αποτελούσε παράδειγμα
επιτυχημένης σοσιαλδημοκρατίας. Έχασε όμως από ένα υπόκωφο αίτημα που
ξεπερνούσε τον σοσιαλδημοκρατικό ορίζοντα, ακόμα και στην πιο μοντέρνα εκδοχή
του, και το οποίο εκφράστηκε από το «παράδοξο Φορτάιν» (που, παρεμπιπτόντως,
προσπεράσαμε χωρίς τη δέουσα προσοχή).

Η κοινωνία, και ιδίως τα λαϊκά στρώματα, ζητούν περισσότερα από αυτά που οι
δύο προηγούμενες ερμηνείες – η «σοσιαλδημοκρατική» και η «μετακομμουνιστική» –
ισχυρίζονται. Ζητούν μια «εικόνα του μέλλοντος» που να τους δίνει αίσθημα
κοινωνικής και υπαρξιακής ασφάλειας ενόψει των μεγάλων μετασχηματισμών.
«Εικόνα του μέλλοντος» όχι σαν αυθαίρετη φαντασία ή σαν «όραμα», αλλά σαν μια
Πολιτική που ενώνει την ερμηνεία των εξελισσόμενων κοινωνικών αλλαγών, τις
αξίες που αντιπαρατίθενται, τις εναλλακτικές πολιτικές εκβάσεις που
προδιαγράφονται και τις κοινωνικές συμμαχίες/συμφωνίες που μπορούν να
στηρίξουν τη μία ή την άλλη εκδοχή. Αυτό είναι το πρόβλημα. Ας αρχίσουμε
ονοματίζοντάς το.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής στο
Ινστιτούτο Πολιτικής Κοινωνιολογίας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών.