Αναγνωστική προσωπογραφία

Η Ρούλα Πατεράκη στις «Ημέρες ανάγνωσης», που ένα μέρος της με τίτλο «1η ημέρα: Αγρυπνία» παρουσίασε για λίγες παραστάσεις – δοκιμαστικά – στο θέατρο της «Οδού Κυκλάδων»

Η ευφυής αυτή συμπύκνωση ανάγεται στις παλιές αριστοτελικές διαπιστώσεις ότι η
σαφήνεια δεν εξασφαλίζει την ευκρίνεια, ενώ η ευκρίνεια είναι γνώση που
προϋποθέτει τη σαφήνεια και την περιέχει.

Δηλαδή, το να γνωρίζεις σε βάθος κάτι, να το ορίζεις, σε καθιστά πιθανόν
«ειδικόν», αφού ελέγχεις ένα είδος, όμως η γνώση σου είναι σαθρή, ανάπηρη και
λειψή, όταν δεν είσαι ικανός να το εντάσσεις μέσα στο γένος του. Απλούστερα:
αν γνωρίζεις τη μανταρινιά (τις συμπεριφορές της, τις αρρώστιες της, τις
αντοχές της, τις χρήσεις των καρπών της), δεν σημαίνει πως γνωρίζεις τα
εσπεριδοειδή. Αν όμως γνωρίζεις όλα τα εσπεριδοειδή, καθένα χωριστά, γνωρίζεις
τις διαφορές τους και βέβαια τις ομοιότητές τους που τα καθιστούν γένος, δεν
υπάρχει περίπτωση να μη γνωρίζεις και τη μανταρινιά!

Είχε δίκιο λοιπόν ο Προυστ που παραπονιόταν με τους κριτικούς του που του
καταλόγιζαν ότι χανόταν στα πράγματα και στις λεπτομέρειες, ενώ ο ίδιος μια
ζωή αναζητούσε τους μεγάλους νόμους. Αυτό το παράπονο, αλλά συνάμα και
αισθητικό, σχεδόν, αξίωμα έχει βάλει ως προμετωπίδα η Ρούλα Πατεράκη στις
«Ημέρες ανάγνωσης», που ένα μικρό μέρος τους, με τον τίτλο «1η ημέρα:
Αγρυπνία», παρουσίασε για λίγες παραστάσεις δοκιμαστικά στο θέατρο της «Οδού
Κυκλάδων».

Η Ρούλα Πατεράκη δοκιμάζει κατ’ αρχάς την αντοχή των κειμένων ως φωνών,
κατά πόσο ένα λογοτεχνικό κείμενο και μάλιστα μεταφρασμένο μπορεί να γίνει
μουσική παρτιτούρα και, ενώ έχει γραφεί για να διαβάζεται στη σιωπή του
ιδιωτικού χώρου, να ακουστεί ως ήχος, ως προφορική διακύβευση σ’ ένα δημόσιο
χώρο. Δεν δραματοποιεί ένα λογοτεχνικό κείμενο, όπως σήμερα το καλεί η
διαδεδομένη ευρέως μόδα, αλλά εξαγγέλλει εξ αρχής ότι το διάβημά της είναι
αναγνωστικό.

Εξ ου και η μεταμφίεσή της σε Προυστ. Με βοηθό έναν έξοχο εικαστικό, τον
Άγγελο Μέντη, έπλασε ένα θαυμάσιο πορτρέτο του μεγάλου Γάλλου πεζογράφου. Ο
Προυστ διαβάζει Προυστ. Κάτι ανάλογο, όχι όμοιο, με αυτό που έκανε ο
Παπαβασιλείου με τον Ρίτσο. Είχα την τύχη, παλιότερα στις πνευματικές βεγγέρες
της αείμνηστης Κλειώς Παυλίδου, να ακούσω τον Αλεξανδρινό φίλο του Καβάφη, τον
Γιάγκο Περίδη, σε βαθύ γήρας, με μάσκα πλησιέστατη με τη γνωστή χαρακτική
περσόνα του Καβάφη από τον Κεφαλληνό, να απαγγέλλει Καβάφη με τη φωνή και τα
ακκίσματα του Αλεξανδρινού. Αποκαλυπτικές ταυτίσεις!

Η Πατεράκη πέτυχε κάτι συνταρακτικό. Πίσω από ένα τραπέζι με ιδιάζοντα
φωτισμό ενός Cabinet de Travail, έμπασε το κοινό της (μικρό και φαντάζομαι
ενήμερο για το τι θέλει να δει, τι ακούει και γιατί) στην κατάσταση μιας
πνευματικής εγρήγορσης, τη στιγμή που ένας δημιουργός γράφει ακολουθώντας τους
μαιάνδρους των μνημονικών συνειρμών.

Τα κείμενα που συνθέτουν τον μονόλογο αυτόν της αγρυπνίας της μνήμης έχουν
πολλά επίπεδα: Ο Προυστ γράφει για την απόλαυση της ανάγνωσης, έτσι που η
γραφή του γίνεται μια μαρτυρία για την εγρήγορση του πνεύματος μέσω της
ανάγνωσης της γραφής και πόσο διαφορετικά λειτουργεί αυτή η μαρτυρία στη
γλώσσα μας όταν, βεβαίως, ανά-γνωση σημαίνει κυρίως και κυριολεκτικά
ανα-γνώριση, μέσω της γραφής επανανακάλυψη κάποιου πράγματος ή κάποιας ιδέας
που έχει πιθανόν απωθηθεί, λησμονηθεί. Αυτό σαφώς εννοούσε ο Προυστ, όταν
έγραφε πως αναζητούσε τους μεγάλους νόμους. Μέσα από τα καθημερινά, τα απλά
πράγματα, μέσα από τα θραύσματα της μνήμης, συγκροτώντας από τις μικρές
λεπτομέρειες, από μια χειραψία, από την απόχρωση ενός υφάσματος, από τη λάμψη
ενός αργυρού σκεύους στο φως του κεριού, από το θρόισμα μιας πτυχής του
νυχτικού, από το τσαλακωμένο σεντόνι, από τα κρόσσια ενός τραπεζομάντηλου, από
τον ήχο του ατμού όταν περνάει από το στόμιο της τσαγιέρας που βράζει, από μια
αδιόρατη γκριμάτσα πίσω από την κουρτίνα μιας παραδουλεύτρας, ο Προυστ
προσπαθεί να συλλάβει το όλον, να αποκρυπτογραφήσει πλατωνικώ τω τρόπω την
αιώνια ομορφιά και την ιδέα της στο πεδίο αναφοράς, όπου οι τιμές του πεδίου
τιμών δεν είναι παρά φευγαλέα αποτυπώματα, ίχνη, φθαρτά, εξίτηλα του αιωνίου.

Όχι, ο Προυστ δεν χάνεται, όπως ηλιθίως πίστευαν οι επικριτές του, στις
ασήμαντες λεπτομέρειες, δεν φλυαρούσε, ανέβαινε από τα μικρά, τα φθαρτά, τα
ασήμαντα, στα μεγάλα, στα άφθαρτα, στα σημαντικά, όπως για να φτάσει ο
ορειβάτης στην κορυφή, στο πλάτωμα χρειάζεται με προσεκτικά βήματα και με
επικίνδυνες αναρριχήσεις να εφεύρει βολικά, μικρά, κρυφά, αθέατα μονοπάτια,
εξάρσεις του εδάφους, επισφαλή «πατήματα» που οδηγούν στην κορυφή. Συχνά
μοναδική του θέα είναι ένας βράχος, μια γλοιώδης λειχήνα, ένας ξυλώδης κορμός
δέντρου. Για να φτάσει στη μεγάλη θέα του απέραντου, χρειάζεται να διέλθει από
τα σκοτεινά, από σπήλαια και να παραπλανηθεί από σκιές. Τον αναμένει όμως η
ανοιχτότητα των οριζόντων.

Η ανάγνωση ενός κειμένου που αναπολεί την ευτυχία του αναγιγνώσκειν έχει
ανάγκη από ειδική αντιμετώπιση. Γιατί πρέπει να διασωθεί και η αναπόληση και ο
εν τω μεταξύ βιωμένος χρόνος επώασης αλλά και η γοητεία της αναγνωστικής
στιγμής. Το κείμενο μάλιστα που συνέθεσε η Πατεράκη, σε έξοχη, χυμώδη, εύφορη
μετάφραση της Μήνας Πατεράκη-Γαρέφη, εκτός από την αναγνωστική ηδονή περιέχει
και τα στηρίγματα που προσφέρει η μνήμη για τη συνειρμική ανάπλαση του
«χαμένου χρόνου».

Η Ρούλα Πατεράκη έδωσε ένα σπουδαίο μάθημα μιας άλλης υποκριτικής που
παραπλέει τις γνωστές συμπληγάδες της μιμήσεως πράξεως. Θα μπορούσα να τη
χαρακτηρίσω υποκριτική προσωπογραφία. Μακριά από προσπάθειες ταυτίσεων ή
αχρείων αποπειρών να «ξεσηκώσεις» τη φωνή ενός ιστορικού προσώπου, εφευρίσκεις
τον τόνο, το ήθος, το ύφος μιας εποχής και τα αναγνωρίσιμα μέσα από τα κείμενά
του στοιχεία του συγγραφέα και αποδίδεις το άρωμά του, την «αύρα» του.

Θα έλεγα μάλιστα πως η Πατεράκη μεταποίησε σε ορατό και ακουστό τύπωμα τον
τρόπο γραφής του Προυστ, έκανε εικόνα και ήχο το σύρσιμο της πένας στο χαρτί,
τις διακοπές, τις τομές, τις λύσεις συνεχείας όταν ο νους διστάζει να βρει την
αντιστοιχία του νοήματος στην κατάλληλη λέξη.

Η προυστική εικόνα της Πατεράκη είχε όλα τα γνωρίσματα που έχει το
γραπτό του Γάλλου εστέτ, την αγωγή του, την προσποίησή του, την ειρωνεία του,
την κρυψίνοιά του, τις μικρές κακίες του και τις εμπαθείς ακόμη εκδικήσεις
του, ένα είδος που θυμίζει πεισματάρικο παιδικό άχτι και βέβαια μια
αξιοσημείωτη μητρική θηλύτητα.

Εύχομαι πολύ γρήγορα η Ρούλα Πατεράκη να ολοκληρώσει τη σπουδή της πάνω σ’
αυτό το ιδιαίτερο είδος σκηνικής ανάγνωσης μαζί με τους άξιους συνεργάτες της,
τον Αβδελιώτη (φωτισμοί), τον Σουρβάνο (μουσική επιμέλεια), τον Θανάση
Θαλασσινό (κατασκευή σκηνικού) και τις Δ. Στυλιανέση, Κ. Πολυχρονοπούλου, Αύρα
Σιδηροπούλου και Τ. Σοφιανίδου (προσαρμογή κειμένων και συνεργασία στη σκηνοθεσία).