Πρόσωπα Δεν είναι μόνο το εισόδημα

Με ποια κριτήρια μπορεί να μετρηθεί ο βαθμός της ανάπτυξης μιας κοινωνίας
και η ευημερία των πολιτών της;

Μάρτα Νουσμπάουμ. Παιδεία, υγεία και δικαιώματα των γυναικών φανερώνουν την κατάσταση μιας κοινωνίας

Πριν από μερικά χρόνια, η Μάρτα Νουσμπάουμ, η πολιτική φιλόσοφος που
καταφέρνει όσο λίγοι να θέτει τις περίπλοκες θεωρίες της στην υπηρεσία της
καθημερινής ζωής, είχε κάνει μια μικρή επανάσταση. Όταν είχε κληθεί να
διευθύνει, μαζί με τον πρώην σύζυγό της, τον Ινδό νομπελίστα της Οικονομίας
Αμάρτυα Σεν, ένα πρόγραμμα του ΟΗΕ που είχε στόχο να μετρήσει την ποιότητα της
ζωής στις αναπτυσσόμενες χώρες, εκείνη είχε αντικαταστήσει το συνηθισμένο
κριτήριο, το κατά κεφαλήν εισόδημα, με ένα άλλο, πολύ πιο περίπλοκο, αυτό της
«ανθρώπινης δυναμικότητας».

Γι’ αυτή την αριστερή Αμερικανίδα, που πιστεύει ακράδαντα ότι «η δικαιοσύνη
είναι η πρωταρχική αρετή των κοινωνικών θεσμών», ένα κράτος δεν είναι αρκετό
να προσφέρει στους πολίτες του κάποια υλικά αγαθά, για να αυξήσει έτσι το
εισόδημά τους. Μια χώρα μπορεί να θεωρείται ηθικώς εντάξει όταν προσφέρει όχι
μόνο τροφή σε όλους, αλλά και τη δυνατότητα να εκπαιδευτούν (προϋπόθεση
απαραίτητη για την άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων). Όταν επίσης
προστατεύει αποτελεσματικά την υγεία και εγγυάται ένα τίμιο σύστημα
ενημέρωσης. «Είναι ένας πολύ νεωτεριστικός τρόπος αξιολόγησης της υγείας των
δικαιωμάτων των πολιτών… Στους καιρούς της παγκοσμιοποίησης, η συμβολή της
Μάρτα Νουσμπάουμ είναι ιδιαίτερα σημαντική», λέει η Ιταλίδα κοινωνιολόγος
Κιάρα Σαρατσένο, η οποία έχει γράψει την εισαγωγή στην ιταλική μετάφραση του
τελευταίου βιβλίου της Νουσμπάουμ («Κοινωνική Δικαιοσύνη και Ανθρώπινη
Αξιοπρέπεια») που μόλις κυκλοφόρησε στην Ιταλία (εκδ. Mulino).

Η Αμερικανίδα φιλόσοφος αναπτύσσει σ’ αυτό την ιδέα πως, εκτός από την
«ανθρώπινη δυναμικότητα», τον σφυγμό μιας κοινωνίας δίνει και η κατάσταση των
γυναικών της. Στον Τέταρτο Κόσμο των Ταλιμπάν, όπως και σε τόπους πιο
αναπτυγμένους της Δύσης, επισημαίνει η Νουσμπάουμ, οι γυναίκες δεν
αντιμετωπίζονται ισότιμα με τους άνδρες. Για παράδειγμα, δεν κερδίζουν όσα
αυτοί και δεν εκπροσωπούνται στους θεσμούς αναλογικά προς τον αριθμό τους. Και
αυτή η «κοινωνική ασθένεια» πρέπει να θεραπευτεί, αν θέλουμε να φθάσουμε σ’
έναν λιγότερο άδικο κόσμο, τονίζει η Αμερικανίδα φιλόσοφος.

Ιδιαίτερα επικριτική με τις υπερβολές του πολιτισμικού σχετικισμού, που στο
όνομα των παραδόσεων δικαιολογεί τις χειρότερες βιαιότητες εις βάρος των
γυναικών, η Νουσμπάουμ υποστηρίζει πως «τοπικές ιδέες» δεν μπορεί να
αντιβαίνουν σε γενικούς κανόνες δικαίου. Δεν μπορεί, για παράδειγμα, να
γίνεται ανεκτός ο ακρωτηριασμός των γεννητικών οργάνων των Αφρικανίδων.
Αντίθετα το τσαντόρ, όπως και άλλες επιλογές που οφείλονται στη θρησκευτική
παράδοση, της πολυγαμίας περιλαμβανομένης, μπορούν να γίνουν δεκτές, μα με
έναν όρο. Να υπάρχει για τον θηλυκού γένους πολίτη η συγκεκριμένη δυνατότητα
να πει όχι.