Διαστάσεις Η επέλαση των λαϊκισμών

«Πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα σε δύο αξίες: την πολιτισμική ποικιλία
και την ισότητα των δικαιωμάτων. Αν παρ’ ελπίδα αυτές οι αξίες έλθουν σε
σύγκρουση, εγώ διαλέγω τα δικαιώματα». Κλάουντιο Μάγκρις

«Σ’ εμάς τους ρομαντικούς, το μόνο συναίσθημα που μας έμεινε είναι ο φόβος» (σκίτσο του Αλτάν, από το «Εσπρέσσο»)

Κάποτε μιλούσαμε για εκκρεμή και κύκλους: η πολιτική ζωή στην Ευρώπη
χαρακτηριζόταν από μια εναλλαγή ανάμεσα στην Κεντροδεξιά και τη
Σοσιαλδημοκρατία. Τους τελευταίους μήνες, όμως, η επέλαση του λαϊκισμού έχει
αλλάξει τα δεδομένα. Η σημερινή κατάσταση θυμίζει στον Κλάουντιο Μάγκρις αυτό
που συνέβη στην αρχαία Ελλάδα τον 5ο π.Χ. αιώνα, όταν κατέρρευσαν οι βασικές
τοπικές κοινότητες, η οικογένεια, η εθνότητα, η ομάδα, η φυλή, και γεννήθηκε
το Κράτος, η Πόλις. Το γεγονός αυτό προκάλεσε τεράστια αναταραχή: τότε
γεννήθηκε ουσιαστικά η ελληνική τραγωδία. Αυτήν τη σύγκρουση αντιπροσωπεύει η
Αντιγόνη. Οι δημοκρατίες νόμιζαν πως είχαν ξεπεράσει για πάντα αυτήν τη φάση
της φυλής, της εθνότητας. Αποδεικνύεται όμως ότι δεν είναι έτσι. Αισθάνεται
κανείς ότι η ιστορία των δύο τελευταίων αιώνων κατανάλωσε υπερβολικά γρήγορα
πολύ παρελθόν. Σαν να φάγαμε πάρα πολύ, και πολύ γρήγορα, και κάθε τόσο να
κάνουμε εμετό.

Ένα από τα πιο επικίνδυνα πράγματα, λέει ο συγγραφέας του «Δούναβη» στην
«Ελ Παΐς», είναι η κριτική της ίδιας της έννοιας του κράτους. Ο άγριος
φιλελευθερισμός, αυτό το είδος αναρχισμού της Δεξιάς, έχει ως πρότυπο τον
πιστολέρο του Φαρ Ουέστ. Σαν να περιμένουμε πάντα να φτάσει πρώτος ο πιστολέρο
για να σώσει την κοπέλα. Η συμπεριφορά αυτή αφαίρεσε τις άμυνες έναντι του
λαϊκισμού, ή μάλλον των λαϊκισμών: υπάρχει ένας λαϊκισμός φασιστοειδής,
σοσιαλφασιστικός θα έλεγε κανείς, αντιφιλελεύθερος, αντιαμερικανικός, και ένας
λαϊκισμός αντιδυτικός, υπερφιλελεύθερος, ακραία αντισοσιαλιστικός. Μερικές
φορές αισθάνεσαι πως μπορείς να μιλήσεις πιο εύκολα με έναν ακροδεξιό παρά με
αυτήν την καινούργια και περίεργη τάξη, που στερείται κάθε πολιτικής ιδέας,
κάθε ιεραρχίας αξιών, και δεν αντιπροσωπεύει τίποτα άλλο παρά την ωμή δύναμη.

Ποτέ άλλοτε δεν υπήρχε τέτοιο έλλειμμα πολιτικής στον κόσμο όσο σήμερα, λέει ο
Μάγκρις. Σκέπτεται κανείς, για παράδειγμα, τον Νίξον: ήταν υπερσυντηρητικός,
ήταν άθλιος, αλλά είχε ένα πρόγραμμα. Στον πόλεμο του Αφγανιστάν, αντίθετα,
δεν υπάρχει κανένα σχέδιο, κανένα πρόγραμμα που να συνδέεται με κάποιο
πολιτικό όραμα για τον κόσμο, σωστό ή εσφαλμένο, κυνικό ή ρομαντικό. Ο
Μπερλουσκόνι έχει την πολυτέλεια να αγνοεί τη φτώχεια, όπως και άλλα
προβλήματα: δεν περιλαμβάνονται στο πρόγραμμά του, άρα ούτε και στις
προσδοκίες των ψηφοφόρων του. Σε αυτό το κλίμα, ένα Σοσιαλιστικό Κόμμα
καλείται να διαχειριστεί με υπεύθυνο τρόπο το κοινωνικό κράτος. Να αποτρέψει
τη μετάλλαξη των πάντων (πανεπιστήμια, νοσοκομεία, το ίδιο το κράτος) σε
επιχειρήσεις. Ο Μάγκρις δεν υπήρξε ποτέ κομμουνιστής: αυτό ακριβώς του
επιτρέπει να συνεχίσει να πιστεύει ότι ο κομμουνισμός μπορεί να μην είναι το
πιάτο, είναι όμως το αλάτι.