Στις ρίζες του τραγικού

Πριν από τριάντα χρόνια βρέθηκα με τη γυναίκα μου καλεσμένος στην Ολλανδία από
μια πολύ πλούσια οικογένεια μεγαλοβιομηχάνων κλωστοϋφαντουργών (οι ρίζες της
οικογένειας και η ειδίκευσή της στην υφαντική τέχνη ξεκινούσαν από τον 12ο
αιώνα μ.Χ.). Η γνωριμία μας είχε γίνει εντελώς τυχαία σε κάποιον αρχαιολογικό
τόπο της Ελλάδας, όπου το ολλανδικό ζεύγος επισκεπτόταν ως τουρίστες.

Στον αμύθητης ομορφιάς πύργο τους, μέσα σε ιδιωτικό άλσος, στην καρδιά της
Χάγης, όπου τον ξενώνα κοσμούσαν τα πρώτα «τραβήγματα» από χαρακτικά του
Ντύρερ, κυριαρχούσε κατά τα άλλα η προτεσταντική ξηρασία, η αυστηρότητα των
ηθών και η τυπικότητα των σχέσεων. Το ζεύγος είχε τρία αγόρια. Ο πρώτος
διαδεχόταν ήδη τον πατέρα στο εργοστάσιο, ο δεύτερος ήταν διακεκριμένος
δικηγόρος ειδικευμένος στα εργασιακά και ο τρίτος, ο Βενιαμίν, γύρω στα 25,
κλασικός φιλόλογος. Αυτός ο τελευταίος έγινε, όπως ήταν φυσικό, ο
ουσιαστικότερος συνομιλητής μας. Από μιας αρχής διαπιστώσαμε μια έντονη
κατάθλιψη που την καταδάμαζε. Με σπουδαίες κλασικές βάσεις, εγκρατής, και της
ελληνικής γλωσσικής διαχρονικής εξέλιξης και της λατινικής γραμματείας, έφερε
βάρος το αναμφισβήτητο γεγονός ότι τα κλασικά γράμματα στην πατρίδα του
Έρασμου έφθιναν, υποβαθμίζονταν, έχαναν το κύρος τους και δεν επηρέαζαν πλέον
την ιδεολογία των Ολλανδών.

Ο Ρεν, αυτό ήταν το όνομα του πληγωμένου φιλόλογου, ένιωθε πως ο αρχαίος
κόσμος κατέρρεε και ο νέος προοιωνιζόταν έναν νέον σκοτεινό μεσαίωνα. Ζώντας
σ’ ένα πλούσιο περιβάλλον, αλλά έχοντας έντονη και την προτεσταντική περί
εργασίας ηθικολογία, ένιωθε παρίας, άχρηστος, ματαιωμένος, αφού δεν μπορούσε
να ζήσει με την επιστήμη του και γινόταν «φόρτωμα» στην οικογένειά του.
Προσπαθήσαμε να τον πείσουμε να ταξιδέψει στην Ελλάδα, να γνωρίσει από κοντά
το τοπίο, τα μνημεία, αλλά και τα διασωθέντα (έστω και αλλοιωμένα από τον
«χριστιανισμό» μας) ήθη, να ανακαλύψει μέσα στον σύγχρονο Έλληνα ασυνείδητες
συμπεριφορές αρχαίου ήθους. Του διαβάσαμε Σεφέρη, Ελύτη, ακόμη και παραλογές
του δημοτικού τραγουδιού και τα «Ομηρικά» δημοτικά τραγούδια του Κάτω Κόσμου,
αλλά έμεινε αμετάπειστος. Φοβόταν πως ο αρχαίος κόσμος υπάρχει μόνο μέσα στα
κείμενα, έχει για πάντα χαθεί, δεν έχει αφήσει πουθενά σήμερα σημάδια και μία
επίσκεψη στη σύγχρονη Ελλάδα θα τον απογοήτευε διπλά απ’ ό,τι τον κατέθλιβε η
έκπτωση του κλασικού κόσμου στην πατρίδα του Έρασμου.

Ο Ρεν, έναν χρόνο μετά, όπως μας πληροφόρησε η μητέρα του με την οποία
αλληλογραφούσαμε συχνά, αυτοκτόνησε, όπως ακριβώς ο δικός μας ιδεαλιστής και
λάτρης του ελληνικού κάλλους, Περικλής Γιαννόπουλος, μπαίνοντας έφιππος στη
θάλασσα. Ακόμη πιστεύω ότι αν τον είχαμε πείσει να έρθει στην Ελλάδα (κι αν
μάλιστα είχε εγκατασταθεί), στην Κρήτη, στη Μάνη, στην Ήπειρο, στους Δελφούς,
στη Νάξο, στη Μυτιλήνη, αν είχε ζήσει μελετώντας παράλληλα με τα αρχαία
κείμενα τα επιβιώματα των αρχαίων τελετών, στις πανηγύρεις, στα τσιμπούσια
(συμπόσια!), στις γλωσσικές φορτίσεις, στις περιπέτειες των σημασιών των
λέξεων μέσα στους αιώνες, θα είχε βρει διέξοδο ζωής και θα είχε συνδέσει τον
αρχαίο με τον σύγχρονο τρόπο μας.

Για πολλά χρόνια και η δική μας φιλολογία είχε παγιδευτεί στη ρομαντική
ιδεολογία πρόσληψης της αρχαιότητας. Κυρίως οι γερμανοθρεμμένοι κλασικοί μας
φιλόλογοι κι όσοι από τους νεώτερους κουβαλάνε τη μούχλα των λεξικών, της
μετρικής και της ετυμολογίας, δεν μπορούσαν να δεχτούν πως η αρχαία τραγωδία
και ιδίως οι κωμωδίες του Αριστοφάνη μπορούν να παιχτούν σήμερα. Θυμηθείτε τα
αιματηρά «Ορεστειακά» του 1903. Η διαφορά των ερμηνευτικών προσεγγίσεων έως το
1927, που μπήκαν στο παιχνίδι οι Σικελιανοί, ήταν πως οι πάντα
γερμανοθρεμμένοι ικανοί σκηνοθέτες, ο Θωμάς Οικονόμου, ο Χρηστομάνος και ο
Φώτος Πολίτης κατέφευγαν στις αισθητικές μορφές της κεντροευρωπαϊκής παράδοσης
και στις Νιτσεϊκές ερμηνείες.

Οι Σικελιανοί αναζήτησαν στον λαϊκό μας πολιτισμό τις αναλογίες. Η
μεταφραστική του Γρυπάρη, οι μελέτες του Κωνσταντίνου Ψάχου στη συνέχεια της
ελληνικής μουσικής, η υφαντική τέχνη της Εύας, οι μιμήσεις δημοτικών
χορευτικών μοτίβων στα χορικά έβαλαν τις βάσεις προς άλλη γόνιμη κατεύθυνση.

Ο Ροντήρης συνδύασε τις δύο παραδόσεις. Τον κεντροευρωπαϊκό φορμαλισμό και
τους ρυθμούς της ορθόδοξης λειτουργίας και τα σχήματα της δημοτικής όρχησης. Ο
Κουν αργότερα έσκαψε στις μορφές του αστικότερου λαϊκού χώρου, αλλά και στην
παράδοση των λαϊκών δρωμένων και του Καραγκιόζη.

Πρώτος τόλμησε να χρησιμοποιήσει πορίσματα της κοινωνικής ανθρωπολογίας και
του δομισμού ο Παροίκος στη φοιτητική «Ορέστεια» του 1971· εκείνη η παράσταση
συνέδεσε το αισχυλικό αριστούργημα και με τα βαθύρριζα μεσογειακά δρώμενα της
ανατολικής μαγείας, της ωμοφαγίας, της βακχικής μανίας, των αιμομικτικών
σχέσεων κτλ. Η συμβολή του Βασίλη Τενίδη καίρια.

Ο Ευαγγελάτος λίγο αργότερα και με τις αισχύλειες «Ικέτιδες» (με
βυζαντινίζουσα μουσική του Μίκη Θεοδωράκη) και με τον «Ιππόλυτό» του, όπου
κυριαρχούσαν μεσογειακά, κυρίως νοτιοευρωπαϊκά θρησκευτικά δρώμενα (σικελικά,
ισπανικά), έψαξε στις κοινές παραδόσεις των λαών της πολιτισμικής μας λεκάνης.
Ακολούθησε στη δεκαετία του ’80 ο Κώστας Τσιάνος, ιδίως με την «Ηλέκτρα» του
Ευριπίδη και φθάνοντας με «Χοηφόρους» και «Ιφιγένεια στην Ταυρίδα» να
χρησιμοποιήσει σχεδόν αυτούσια δημοτικά μουσικά μοτίβα (με τη συμβολή του
Ξαρχάκου και του Ξυδάκη) και χορευτικά σχήματα (από τον καλαματιανό ώς την
Καππαδοκία).

Πρόσφατα ο Τερζόπουλος με τεχνική της βιοσωματικής εκφραστικής συχνά αναζητεί
στάσεις, πόζες και μηχανισμούς κίνησης στα αρχαϊκά κυρίως αγγεία, στις
γεωμετρικές απεικονίσεις πένθους, π.χ. στα αγγεία του Διπύλου.

Οι σκέψεις που προηγήθηκαν κρίθηκαν απαραίτητες για να εκτιμήσουμε ορθά τις
πολύ γόνιμες, νόμιμες, ευφάνταστες και, εν τέλει, πολύτιμες έρευνες του Σωτήρη
Χατζάκη γύρω από τη θεατρική μας παράδοση. Ο Χατζάκης, ψάχνοντας άλλοτε στα
λαϊκά δρώμενα της ορθοδοξίας, άλλοτε στα παγανιστικά επιβιώματα, άλλοτε στα
αφηγηματικά μοτίβα των παραμυθιών και άλλοτε στη θεατρικότητα και τους
τραγικούς πυρήνες των παραλογών, αναζητεί το χαμένο νήμα, τις υπόγειες
διαδρομές που συνδέουν τα πολιτισμικά ορύγματα, τις σήραγγες που ακολουθούν
την πορεία του αρχαίου τράγου μέχρι την αισθητική του απογείωση στο τραγικό
είδος και από κει στις λαϊκές του μεταμορφώσεις έως τις μπούλλες της Νάουσας,
τα ταυροκαθάψια της μινωικής Κρήτης ώς τη σφαγή του ταύρου στη Μυτιλήνη.

Ο Χατζάκης φέτος οργάνωσε γύρω από ελληνικά λαϊκά παραμύθια με ανθρωποφαγίες,
ανθρωποθυσίες, αιμομιξίες, μακάβριες τελετές ένα μουσικό-χορευτικό-αφηγηματικό
παγανιστικό δρώμενο με έξοχο μέτρο, καθαρότητα γραμμής και εξαίσιο διονυσιακό
οίστρο. Τραγούδι, χορός, αφήγηση, μίμηση πράξεως και μέθεξη ψυχής δημιούργησαν
ένα αισθητικό θέαμα ακρόαμα, κάτι σαν τις τελετές των κατηχουμένων στους
πρόναους των πρωτοχριστιανικών λειτουργιών, όπου ο νεοφώτιστος ετοιμαζόταν
ψυχικά (και με τη νηστεία και σωματικά) να αξιωθεί να μεταλάβει το
μεταποιημένο σώμα και αίμα του Θεού σε κρασί και ψωμί. Μέσα στον λιτό σκηνικό
χώρο της Δρίνη, ο Χατζάκης καθοδήγησε τους μυημένους συνεργάτες του στα άδυτα
των αδύτων. Άξιοι όλοι του οι συνεργάτες, αλλά θα ξεχωρίσω τον Ερμή Μαλκότση,
τη Γεωργία Τσαγκαράκη, τον Απόστολο Πελεκάνο και την εκπληκτική ελληνίδα φωνή
της Μάρθας Φριντζήλα.