ΑΝΑΤΟΛΙ ΒΑΣΙΛΙΕΦ «Δεν ξέρετε να διαβάζετε το αρχαίο δράμα»

«Ο μύθος δημιούργησε τον άνθρωπο. Όχι ο άνθρωπος τον μύθο. Ο μύθος ξεφεύγει από την προσέγγιση της ανθρώπινης τραγωδίας. Το ζητούμενο είναι η αναζήτηση των μεθόδων διαλόγου. Αυτό το αέναο παιχνίδι είναι το βασικό πρόβλημα του θεάτρου», λέει στα «ΝΕΑ» ο διάσημος Ρώσος σκηνοθέτης Ανατόλι Βασίλιεφ

Ο Ανατόλι Βασίλιεφ, 60 ετών σήμερα, επιμένει στο προσωπικό του ταξίδι στο
κείμενο. Κουβαλά μαζί του μαθητές απ’ όλο τον κόσμο – ηθοποιούς ήδη
αναγνωρισμένους – που ταξιδεύουν στη Μόσχα και συμμετέχουν ως μαθητές στη
«Σχολή Δραματικής Τέχνης» που διευθύνει από το 1987.

Σήμερα, οι αναζητήσεις και οι πειραματισμοί του κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς
στέγη. Ο δήμαρχος της Μόσχας απειλεί να τον εκδιώξει από το κτίριο που
στεγάζει το Θέατρο και τη Σχολή του με το επιχείρημα ότι ο σκηνοθέτης
απευθύνεται σε περιορισμένο και ειδικό κοινό και ότι λείπει συχνά από την έδρα
του…

Ο ίδιος παραμένει στωικός: «Ελπίζω να μη συμβεί. Πολλοί σκηνοθέτες και φορείς
από την Ευρώπη τού έχουν στείλει επιστολές διαμαρτυρίας. Μπορεί να
μεταπεισθεί».

Στη Θεσσαλονίκη έρχεται πρώτη φορά. Η μόνη του επαφή με τη σύγχρονη Ελλάδα
είναι η συμμετοχή του στις συναντήσεις αρχαίου δράματος των Δελφών. Λυπάται,
λέει, που δεν μετείχε στα Επιδαύρια, αν και του προτάθηκε.

Παρ’ όλα αυτά, ισχυρίζεται πως τη γνωρίζει την Ελλάδα – ή θα ήθελε να τη
γνωρίσει, συμπληρώνει αργότερα – «μέσα από τα κείμενα του Αποστόλου Παύλου,
μέσα από την Ορθοδοξία, από τα αλλεπάλληλα ταξίδια του στο Άγιον Όρος, από τον
αέρα, από τη δύναμη της σκέψης…».

Ποια Ελλάδα; Την αρχαία, αυτή των κειμένων των τραγικών, του Πλάτωνα
(επιχείρησε για πρώτη φορά να θεατροποιήσει την Πολιτεία και το Συμπόσιο) ή τη
σύγχρονη;

Δεν απαντάει σαφώς. Οι μεταφρασμένες λέξεις που συνθέτουν την απάντησή του
οδηγούν στο συμπέρασμα ότι μιλά για την Ελλάδα της αίσθησης, της διαχρονικής
συμπαντικής δυναμικής, όχι των ανθρώπων. «Αυτοί, είναι δημιουργήματα των
μύθων», υποστηρίζει σχεδόν κατηγορηματικά.

Την ίδια άποψη έχει και για τη «δική» του Ρωσία. «Είναι κατεστραμμένη πλέον η
ρωσική συνείδηση. Δεν είναι μόνο η επανάσταση του 1917, δεν είναι ο ιστορικός
υλισμός, που επέφεραν τις τραγικές αλλαγές στη γλώσσα και στην ηθική της
ρωσικής συνείδησης. Αυτά τα εβδομήντα χρόνια ήταν μια παράσταση τσίρκου με
κάποιους κλόουν που είπαν στον λαό ότι μετά τις τούμπες θα σταθεί στα πόδια
του αλλά τελικά έπεσε στραβά και τσακίστηκε. Μια αποτυχημένη παράσταση ήταν.
Οι μεγάλες όμως αλλαγές, η καταστροφή, ήρθε από τη διείσδυση του γαλλικού
διαφωτισμού. Θα πρέπει να επιστρέψουμε στις βάσεις της ρωσικής συνείδησης.
Αυτή προϋπήρξε του διαφωτισμού. Είμαστε τα παιδιά του προλεταριάτου. Αυτό
είναι το τραγικό…».

Όχι, ο Ανατόλι Βασίλιεφ – όπως λέει – δεν «σκηνοθετεί» με την έννοια του
αμερικανικού «director», του γαλλικού «metteur en scene», του Έλληνα
«μεταφορέα» στη σκηνή ενός έργου, ούτε καν του μεταφορικού «συνωμότη» με στόχο
την ενοχοποίηση, την εξαπάτηση των άλλων. Σκηνοθετεί ταξιδεύοντας στα κείμενα
με μέσο τον διάλογο, την κατά Πλάτωνα διαλεκτική.

«Άλλαξα κατεύθυνση. Έψαξα στις πηγές. Οδηγήθηκα στις ανατολικές θρησκείες και
πολιτισμούς, στις βάσεις του Χριστιανισμού. Ο ανθρωποκεντρισμός είναι
“κουλτούρα πολυτελείας”. Υπάρχει και η άλλη η μεταφυσική, η συμπαντική
αντίληψη του κόσμου…Το θέατρο είναι ένα παιχνίδι διαλόγων».

Ο μύθος δημιούργησε τον άνθρωπο

«Το πρόβλημα στο ευρωπαϊκό θέατρο εντοπίζεται στην “ανάγνωση” (προσέγγιση) του
αρχαίου δράματος. Το αντικείμενο δεν είναι ο άνθρωπος. Είναι ο μύθος».

Μου φέρνει στον νου εκείνα τα εφηβικά διαλεκτικά παιχνίδια που κάναμε με τους
θεολόγους στα γυμνασιακά χρόνια αμφισβητώντας το Θείο..

«Κύριε, κύριε! Κι αν δεν υπήρχε ο άνθρωπος θα υπήρχε ο Θεός; Ποιος τότε θα τον
πίστευε;».

Ο μύθος δεν είναι δημιούργημα του ανθρώπου;

«Εδώ είναι το λάθος. Ο μύθος δημιούργησε τον άνθρωπο. Όχι ο άνθρωπος τον μύθο.
Νομίζετε ότι ο μύθος ασχολείται αποκλειστικά με τον άνθρωπο; Λάθος. Δεν ξέρετε
να διαβάζετε το αρχαίο δράμα. Ο μύθος ξεφεύγει από την προσέγγιση της
ανθρώπινης τραγωδίας. Το ζητούμενο είναι η αναζήτηση των μεθόδων διαλόγου.
Αυτό το αέναο παιχνίδι είναι το βασικό πρόβλημα του θεάτρου».

Επιμένει στον δρόμο που ανακάλυψε – λέει – από το 1990 και μετά. Πρώτα
ακολουθούσε τη μέθοδο Στανισλάβσκι. Αργότερα ανακάλυψε την «άλλη» ανάγνωση των
κειμένων. Έκτοτε σπάνια ανεβάζει κείμενα-έργα συγγραφέων με την αρχική τους
μορφή. Προτιμά την επαναδιαπραγμάτευσή τους, το δικό του ταξίδι, τον δικό του
διάλογο με το κείμενο: «Εγώ ο γλάρος» (βασισμένο στον «Γλάρο» του Τσέχωφ),
«Vis-a-vis (βασισμένο στον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι) και «Υλικό Μήδειας» του
Χάινερ Μίλερ – όχι όμως «Μήδεια» του Ευριπίδη…

«Νιώθω σαν νύφη…»

Στη σκηνή του Βασιλικού Θεάτρου συνυπάρχουν ηθοποιοί και θεατές. Οι θεατές
(τοποθετήθηκαν 190 καρέκλες πάνω στη σκηνή) θεώνται το σκηνικό, την ηθοποιό
και την πλατεία και η ηθοποιός το κοινό της επί σκηνής.

Υλικό; Το «Υλικό Μήδειας» του Χάινερ Μίλερ, η Γαλλίδα ηθοποιός Βαλερί Ντρεβίλ,
ο σκηνοθέτης και το κείμενο.

Η παράσταση θα δοθεί στη γαλλική γλώσσα ενώ η ελληνική μετάφραση του έργου θα
μοιρασθεί σε έντυπη μορφή στους θεατές.

Ο Αντόνι Βασίλιεφ ανησυχεί για την απόδοση του σκηνικού του στον χαώδη χώρο
του Βασιλικού Θεάτρου. Απολογείται προκαταβολικά. «Θέλω να με συγχωρέσετε.
Ίσως να μην αποδοθεί σωστά. Ήταν όμως μια ευκαιρία να το δείξω… Θα
συναντηθούμε στη σκηνή… Ίσως εκεί με δείτε με άλλο μάτι. Νιώθω, ξέρετε, σαν
τη νύφη που πάει να πρωτοπαντρευτεί στα 60 της με άγνωστο γαμπρό. Πού ξέρετε,
μπορεί να είναι πετυχημένος ο γάμος…».

INFO

Το «Μήδειας Υλικό» σε σκηνοθεσία και σκηνογραφία Ανατόλι Βασίλιεφ με την
Βαλερί Ντρεβίλ ανεβαίνει αύριο (Παρασκευή) και το Σάββατο στις 9 μ.μ. στη
σκηνή του Βασιλικού Θεάτρου. Τα εισιτήρια στοιχίζουν 18 και 10 ευρώ (φοιτητικό).