Μια αμοιβαία Ψυχοστασία

Η Μαρία Πρωτόπαπα και η Σμαράγδα Σμυρναίου στο έργο «Κεκλεισμένων των θυρών»

Ο Σαρτρ, ως γνωστόν, μετά το δυσπρόσιτο και δυσκατάληπτο φιλοσοφικό του
κολοσσό «Το είναι και το μηδέν», μια καρτεσιανή εκδοχή του φιλοσοφικού
σκοτεινού μέλανος δρυμού του Χάιντεγκερ, βλέποντας πόσο δύσκολο ήταν να γίνει
κατανοητός στο μεγάλο κοινό που ως δάσκαλος δεινός φιλοδοξούσε να σαγηνεύσει,
κατέφυγε σε δύο τεχνάσματα. Εκλαΐκευσε τις θέσεις του σε μια σειρά δοκιμίων
σχεδόν δημοσιογραφικών (αργότερα συγκεντρωμένα στις «Καταστάσεις» και
κωδικοποιημένα στο θεμελιώδες εκλαϊκευτικό μανιφέστο του «Ο υπαρξισμός είναι
ουμανισμός») και σε λογοτεχνικά κείμενα, μυθιστορήματα («Οι Δρόμοι της
Ελευθερίας» π.χ.) και θεατρικά έργα («Βρώμικα χέρια», «Η πόρνη που σέβεται»,
«Ο διάβολος και ο καλός θεός», «Οι έγκλειστοι της Αλτόνα»). Η σχετική μόνο
επιτυχία ως θεατρικού ποιητού οφείλεται, κατά τη γνώμη μου, στην ατολμία του
να προτείνει μια νέα μορφή (πράγμα που έκανε π.χ. ο Μπέκετ) ώστε οι νεωτερικές
του ιδέες, ο αθεϊσμός του, το τραγικώς και εκ τούτου ελευθέρως ζην, ο
μηδενισμός ο ηρωικός να βρουν αποτελεσματικότερο όχημα. Παρέμεινε ως τυπικός
Γάλλος παγιδευμένος στις πάγιες μορφές του γαλλικού καλά δομημένου έργου, κάτι
μεταξύ αστικού δράματος και δραματικού μπουλβάρ. Θέλησε δηλαδή να ντύσει τις
ιδέες του Κίρκεγκααρντ και του Χάιντεγκερ με το σμόκιν του Σασά Γκιτρύ και τις
ίντριγκες του Ντυβάλ και στις καλύτερες περιπτώσεις τις μαύρες κωμωδίες του
Ανούιγ.

Κατά τα γνώμη μου από το έργο του θα επιβιώσει με καθαρά θεατρικά
κριτήρια «Οι έγκλειστοι» για το συνταρακτικό θέμα της γερμανικής ενοχής και το
«Κεκλεισμένων των θυρών» διότι, κατά την ομολογία του φιλόσοφου, γράφτηκε για
να ικανοποιήσει τρεις φίλους του πρωταγωνιστές να παίξουν ένα έργο με τρία
πρόσωπα τα οποία βρίσκονται συνεχώς πάνω στην σκηνή. Δεν θα απορήσω μάλιστα
καθόλου, αν δεν μετέσχαν οι φιλόδοξοι εκείνοι ηθοποιοί στην τελική διαμόρφωση
του κειμένου χρησιμοποιώντας την πείρα τους στη διάρκεια της γραφής του έργου
και κατά τις δοκιμές.

Πράγματι το φιλοσοφικά πολύ ερεθιστικό αυτό έργο διασώζει θεατρική ουσία χάρη
στο γεγονός ότι έχει τρεις γερούς ρόλους σε συνεχή σύγκρουση. Ως γνωστόν ο
Σαρτρ έσπευσε κάποτε να διευκρινίσει πως η φράση του, σχεδόν παροιμιακή, «Η
κόλαση είναι οι άλλοι», είχε πλήρως παρεξηγηθεί. Δεν εννοούσε, είπε, πως οι
άλλοι, ο διπλανός μας, είναι το καζάνι μέσα στο οποίο βασανιζόμαστε αλλά πως
οι άλλοι είναι οι δικαστές μας, οι κολάζοντες τις αμαρτίες μας, τις οποίες
όμως εμείς κάναμε και εμείς τους δίνουμε τα όπλα και τα επιχειρήματα να μας
δικάζουν. Πράγματι η διαφορά είναι χαώδης, ανάλογη με την παρεξηγημένη έως και
σήμερα παροιμιώδη φράση του Μαρξ «Η θρησκεία είναι το όπιο των λαών». Δεν
εννοούσε σαφώς πως κάποιοι ποτίζουν ως όπιο τους λαούς με θρησκευτικά δόγματα
για να τους αποκοιμίζουν, όπως ισχυρίζονται οι λαϊκιστές λαοκήρυκες, αλλά πως
η καταπίεση και η εκμετάλλευση του ανθρώπου από το κεφάλαιο και η αλλοτρίωσή
του από τους μηχανισμούς της εξουσίας ωθούν τους ανθρώπους στη θρησκεία, όπως
οι μορφάζοντες και πάσχοντες καταφεύγουν στη μορφίνη και στο όπιο για να
παρηγορηθούν και να ξεχάσουν ή να πραΰνουν τα βάσανά τους. Κολοσσιαία η
διαφορά.

Κι αν επιμένω στις δύο αυτές θεμελιώδεις παρεξηγήσεις είναι για να
δείξω πως όταν έγιναν και οι δύο θεατρικά οχήματα κυβερνήθηκαν από το
παρεξηγημένο λαϊκίστικο περιεχόμενό τους. Το μονόπρακτο του Σαρτρ μπορεί να
παιχτεί και με τους δύο τρόπους ερμηνείας, τον λανθασμένο και τον αληθή. Στον
πρώτο αναδεικνύονται οι ανθρώπινες σχέσεις ως αμοιβαίως καταπιεστικές. Ο ένας
βασανίζει τον άλλον. Τρεις άνθρωποι μέσα σ’ ένα κλειδωμένο χωρίς διέξοδο
δωμάτιο αλληλομαστιγώνονται και ο ένας είναι η κολαστήρια πυρά του άλλου. Στο
δεύτερο, τον αληθή τρόπο ερμηνείας, ο κάθε ένας είναι ο καθρέπτης του άλλου, η
λυδία λίθος του, το τεστ της αληθείας του. Κάθε ένας, ο διπλανός, είναι ο
τροχός πάνω στον οποίο ο άλλος τροχίζει την ενοχή του, συνειδητοποιεί την
αποτυχία του και εντέλει αντιλαμβάνεται πόσο τραγικό είναι να σου συμβεί να
είσαι ελεύθερος. Ελεύθερος να εκλέξεις κάτι και να νιώσεις υπεύθυνος για ό,τι
επέλεξες και ένοχος για ό,τι δεν επέλεξες και αντιστρόφως.

Μ’ αυτή την έννοια, το έργο του Σαρτρ είναι μια «Ψυχοστασία» (έτσι ονομαζόταν
μια τραγωδία του Αισχύλου που αναφερόταν στο ζύγισμα των ψυχών από τους τρεις
δικαστές του Άδη, τον Μίνωα, τον Ραδάμανθυ και τον Αιακό. Αυτοί κρίνουν κάθε
φορά, οι τρεις αυτοί, όποιο όνομα κι αν έχουν, πώς έγινες αυτό που είσαι.

Οι συντελεστές

Στην πρώτη του εμφάνιση ως σκηνοθέτης ο πολύ καλός ηθοποιός Σοφοκλής Πέππας,
σ’ ένα έργο που απαιτεί βαθιά γνώση. Εν πρώτοις της υπαρξιακής φιλοσοφίας και
μάλιστα της εκδοχής Σαρτρ αλλά και της τεχνικής του θεάτρου που συνδυάζουν την
αυστηρή ορθολογική φόρμα και την αφαίρεση ώς την πόζα, δεδομένου πως το θέατρο
του Σαρτρ και κυρίως το μονόπρακτο αυτό είναι κατ’ εξοχήν «αγών λόγων»,
διαξιφισμοί ψυχών. Καθοδήγησε με μέτρο, ευαισθησία και ισορροπία στην κόψη του
ξυραφιού τους ηθοποιούς που είχε στη διάθεσή του. Και είχε τρεις έξοχους
ηθοποιούς. Η έκπληξη για μένα είναι ο Κώστας Τριανταφυλλόπουλος. Ηθοποιός που
ώς τώρα ευδοκίμησε στο ρεαλιστικό θέατρο, στο νατουραλιστικό και στο άμεσο.
Τώρα σε μια στυλιζαρισμένη σχεδόν εξπρεσιονιστική σκηνοθεσία έπλασε ένα
θαυμάσιο πορτρέτο στον μοιχό. Η Μαρία Πρωτόπαπα απέδειξε πως το ταλέντο της
είναι σαν το διαμάντι. Κόβεται με όσες έδρες χρειάζεται κάθε φορά και πάντα
αναδεικνύει το πρίσμα των ρόλων της. Μια εξαίρετη ερμηνεία.

Η Σμαράγδα Σμυρναίου δεν μας εκπλήττει πια. Έχει εγκατασταθεί στην κορυφή της
υποκριτικής κλίμακας και ακροβατεί πάντα ρισκάροντας ανά πάσα στιγμή την
ακεραιότητά της. Ο μεγάλος ηθοποιός είναι εκείνος που κάθε φορά
στραπατσάρεται, διαλύεται και μεταστοιχειώνεται ακροβατώντας στο κενό. Η
Σμυρναίου διαθέτει μια τέτοια εσωτερική τεχνική που μπορεί πλέον να μην
υποκρίνεται ένα ρόλο αλλά να τον ενσαρκώνει και συνάμα μπρεχτικότατα να τον
αναποδογυρίζει, σαν γάντι, και να δείχνει τα εντόσθιά του. Ηθοποιός που είναι
μαζί ρολόι και ωρολογοποιός.

Τα σκηνικά του Αγγ. Αγγελή και η μουσική επιμέλεια του Ι. Δρόσου συμπλήρωσαν
το αισθητικώς και στοχαστικώς άψογο αποτέλεσμα. Καλωσορίζω τον Σοφ. Πέππα στην
άλλη, εξίσου υπεύθυνη, όχθη της θεατρικής δημιουργίας.