Η μεγάλη κόντρα ξαναζεί

Πάμπλο Πικάσο. Απρόβλεπτος, παρορμητικός, φλογερά παθιασμένος, ασκούσε μια μαγνητική έλξη και ήταν σκληρός

Αγώνας πυγμαχίας, παρτίδα σκακιού, που κράτησε μια ολόκληρη ζωή, έχει
χαρακτηρισθεί η αντιζηλία των δύο ιερών τεράτων της ζωγραφικής του 20ού αιώνα.
Του Ανρί Ματίς – που εθεωρείτο ως ο αγωνιστής των ελαφρών βαρών – και του
θηριώδους Πάμπλο Πικάσο που ανακηρύχθηκε πρωταθλητής.

Ο αγώνας αυτός ξαναζωντανεύει τώρα στην Τέιτ Γκάλερι Μόντερν του Λονδίνου, σε
μια έκθεση των παράλληλων καλλιτεχνικών βίων τους που σκοπό έχει να απονείμει
τελικά δικαιοσύνη – ή τουλάχιστον τα του Καίσαρος τω Καίσαρι – και θα
διαρκέσει έως τις 18 Αυγούστου, αποκαλύπτοντας τα άγνωστα, τα πιο σκοτεινά και
αφηρημένα έργα του Ματίς στην εποχή πριν και μετά από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο,
που δείχνουν ότι ο Ματίς δεν ήταν απλά ένας Γάλλος μπουρζουάς που ζωγράφιζε
οδαλίσκες, ατάραχος από τα γεγονότα, ενώ ο Πικάσο ακόνιζε τα μαχαίρια του και
πρότεινε απογυμνωμένα κόκαλα και νεκροκεφαλές.

Η μοναδική ευκαιρία να δει κάποιος δίπλα δίπλα τριάντα διαφορετικές
ενότητες έργων των δύο καλλιτεχνών οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι δύο αντίπαλοι
ήταν στην πραγματικότητα οι δύο πόλοι της ίδιας μπαταρίας που «έσπρωξε» προς
τα εμπρός την τέχνη του 20ού αιώνα.

Η έκθεση Ματίς – Πικάσο προορίζεται να παρουσιασθεί από κορυφαία μουσεία του
κόσμου, αφού μετά το Λονδίνο, όπου αναμένονται ουρές και ρεκόρ
επισκεψιμότητας, θα μεταφερθεί στο Παρίσι, στο Κέντρο Πομπιντού και στο
Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης.

Η έχθρα τους ήταν και η πηγή της δύναμής τους

Ανρί Ματίς. Γοητευτικός, με μετρημένους τρόπους, εσωστρεφής και απόμακρος

Όλα ξεκίνησαν το 1906, όταν ο 25χρονος Πάμπλο Πικάσο έφθασε στο Παρίσι και
γνωρίσθηκε με τον 36χρονο, ήδη, Ματίς, που αγωνιζόταν ακόμα να τα φέρει βόλτα.
Ο ένας, ο Πικάσο, προερχόταν από μια περιοχή της Ευρώπης, που δεν είχε
γνωρίσει τον πόλεμο για πολλά χρόνια. Ο Ματίς, από τους πρώτους μήνες της ζωής
του, στη γαλλική Φλάνδρα, είχε ακούσει το νικηφόρο βάδισμα των γερμανικών
στρατευμάτων που προήλαυναν στον γαλλοπρωσικό πόλεμο. Ο πατέρας του Πικάσο
είχε αναγνωρίσει τη μεγαλοφυΐα του γιόκα του από την πρώτη στιγμή που ο νεαρός
Πάμπλο έπιασε το μολύβι στα χέρια του. Ο Ματίς συνάντησε τη σθεναρή αντίδραση
της οικογενείας του στο να γίνει ζωγράφος. Ο Πικάσο έζησε ελάχιστα μέσα στη
φοιτητική φτώχεια, τα πρώτα χρόνια της ζωής του στο Παρίσι, όπου και παρέμεινε
ζωγραφίζοντας στη διάρκεια των πολέμων. Ο Ματίς έφτασε στα σαράντα του για να
μπορέσει να ζήσει την οικογένειά του. Η ταπείνωση, η αποτυχία και η απόρριψη
έδωσαν στον Ματίς το βάθος και την παθιασμένη ορμή που χαρακτηρίζει το
καλλιτεχνικό του όραμα, όπου τα λαμπερά χρώματα και το φως παίζουν τον ρόλο
ενός λυτρωτή. Ο Ματίς ζητούσε από την τέχνη την ηρεμία και τη σταθερότητα που
δεν είχε από την ίδια του τη ζωή. Γι’ αυτό κι έγραψε το 1908 ότι ονειρευόταν
μια τέχνη που θα παρηγορούσε το μυαλό και θα υποστήριζε το πνεύμα όπως μια
καλή πολυθρόνα ανακουφίζει από τη σωματική ένταση.

Δεν θα μπορούσε να διαλέξει ατυχέστερη μεταφορά. Ο Πικάσο δεν τον άφησε ποτέ
να την ξεχάσει.

Στην πρώτη φάση της συνάντησής τους ο Ματίς ήταν αυτός που έδειχνε τον δρόμο
στον Πικάσο. Στη δεύτερη ήταν η σειρά του Πικάσο να καυχάται. «Είναι σαν
ληστής που παραφυλάει στην ενέδρα», έγραφε ο Ματίς για τον Πικάσο το 1926 όταν
ο τελευταίος είχε πάρει τις οδαλίσκες του, τις είχε στρεβλώσει και απογυμνώσει
στους δικούς του πίνακες. Όμως, και οι δύο, γνώριζαν καλά ότι δεν μπορούσαν ο
ένας χωρίς τον άλλο. «Κανείς δεν κοίταξε τόσο προσεκτικά τους πίνακες του
Ματίς απ’ όσο εγώ και κανείς δεν κοίταζε τους δικούς μου καλύτερα απ’ αυτόν»,
έλεγε ο Πικάσο, κι ο Ματίς παραδεχόταν: «Υπάρχει μονάχα ένα πρόσωπο που έχει
το δικαίωμα να μου κάνει κριτική… ο Πικάσο».

Κι όμως, η αντιπαλότητά τους κράτησε έως το τέλος, ακόμα και μετά τον θάνατο
του Ματίς. Το ταμπεραμέντο των δύο γιγάντων δεν θα μπορούσε να είναι πιο
αταίριαστο. Ο Ματίς, δικηγόρος και γοητευτικός, με μετρημένους τρόπους,
εσωστρεφής και απόμακρος, αν και φαινόταν να τον κατατρώει μια εσωτερική
φλόγα.

Απρόβλεπτος ο Πικάσο, παρορμητικός, φλογερά παθιασμένος, ασκούσε μια
μαγνητική έλξη και ήταν σκληρός. Κι όμως, ο Ματίς ήταν αυτός που έπιανε τη
συγκίνηση με εκφραστικό αισθησιασμό, ενώ ο Πικάσο ήταν αυτός που έβγαζε στο
έργο του μια σκληρή διάνοια.

Η έχθρα ανάμεσα στα δύο πνευματικά τέκνα του Σεζάν, του πατέρα του
Μοντερνισμού, ήταν και η πηγή της δύναμής τους που κάποτε ο Ματίς την
περιέγραψε ως τόσο διαφορετική, όσο διαφορετικός είναι ο Βόρειος Πόλος από το
Νότιο Πόλο.

Σήμερα, όμως, η τάση του κόσμου της τέχνης είναι να αντιμετωπίζει τους δύο
δασκάλους σαν τους δυο πόλους μιας μπαταρίας. Η ενέργεια απελευθερώνεται μόνο
όταν ο θετικός και ο αρνητικός πόλος είναι στις θέσεις τους. Όταν
πρωτοσυναντήθηκαν, υπό την αιγίδα της Γερτρούδης Στάιν, αντάλλαξαν πίνακες,
που τώρα θα κρέμονται δίπλα δίπλα στην Τέιτ. Ο Ματίς διάλεξε τότε μια σκληρή
προκλητική ογκομετρική νεκρή φύση του Πικάσο.

Ο Πικάσο διάλεξε, λόγω του επιπέδου χρώματος, το «Πορτρέτο της Μαργαρίτας»
του Ματίς. Το κρέμασε στο στούντιό του και το χρησιμοποιούσε – ο ίδιος και οι
φίλοι του – σαν στόχο για να ρίχνει βελάκια, σαν να είχε ανάγκη να εξορκίσει
τη δύναμή του.

Οι δύο ζωγράφοι ξεκίνησαν από το ίδιο σημείο, αλλά με διαφορετικές
προσεγγίσεις. Σε αυτό το σημείο δύο πίνακες των καλλιτεχνών, από το 1906,
είναι αποκαλυπτικοί. Δείχνουν αξιοσημείωτες ομοιότητες: την απλούστευση της
μορφής, την καθαρότητα της γραμμής, το φαινομενικά κλασικό θέμα. Ο Ματίς ίσως
να αντιπροσωπεύει το εγώ στην διαταραγμένη ταυτότητα του Πικάσο. Μπορούσε να
αποδομεί τον Ματίς που κουβαλούσε μέσα του για να στυλωθεί.

«Φαντάζομαι μια γκαλερί, με τους πίνακές μου από τη μια και τους δικούς του
από την άλλη», έλεγε ο Ματίς το 1945. «Πόσο σοβαροί αν όχι παραγεμισμένοι θα
φαίνονται οι πίνακές μου σε κάποιους δίπλα στα πυροτεχνήματα. Πρέπει όμως να
το αντέξω. Έλεγα πάντα στον εαυτό μου ότι κάποια μέρα θα αποδοθεί δικαιοσύνη».

Η έκθεση στην Τέιτ αποκαλύπτει πόσο σύνθετη ήταν η σχέση και η αμοιβαία
επίδραση. Ο Πικάσο, πιο δυνατός, σαφής και απλός στον τόνο, βγαίνει πρώτος,
επειδή σε κατακτά ακαριαία. Αλλά είναι ο μοναδικός πίνακας του Ματίς που θα
κάνει τον θεατή να σταθεί για περισσότερο χρόνο.

INFO

Η έκθεση Ματίς-Πικάσο θα φιλοξενείται στην Γκαλερί Σύγχρονης Τέχνης Τέιτ, στο
Λονδίνο, μέχρι τις 18 Αυγούστου. Πληροφορίες στην ηλεκτρονική διεύθυνση http: //www.tate.org.uk