ΑΜΙRΙ ΒΑRΑΚΑ Ο λόγος της μαύρης μουσικής

«Η ιστορία της μαύρης μουσικής δεν είναι παρά η ιστορία του αγώνα της εξόριστης μαύρης κοινότητας για τη χειραφέτησή της από το λευκό καταστημένο», υποστηρίζει ο Amiri Baraka

Το βιβλίο «Blues People. The Negro Music in White America», που υπέγραφε ο
LeRoi Jones (πέντε χρόνια αργότερα θα υιοθετήσει το μουσουλμανικό όνομα Amiri
Baraka), κυκλοφόρησε το 1963, πυροδοτώντας με τις – πολλές φορές –
ριζοσπαστικές του θέσεις συζητήσεις και αντιπαραθέσεις, σε παγκόσμιο επίπεδο,
όχι μόνο για τη στάση των Αφροαμερικανών απέναντι στα κοινωνικά προβλήματα που
αντιμετώπισαν ως φυλετική μειονότητα, αλλά και γύρω από το πολιτιστικό
φαινόμενο της τζαζ που, για πολλούς, σήμερα, θεωρείται η σημαντικότερη
συνεισφορά των ΗΠΑ στον παγκόσμιο πολιτισμό.

«Το βιβλίο αυτό πρέπει να θεωρηθεί ένα καθαρά θεωρητικό εγχείρημα. Για
κανένα από τα ζητήματα που διερευνά δεν θεωρεί ότι υφίσταται κατηγορηματική ή
διαχρονική απάντηση. Πράγματι, εκείνο που επιχειρεί περισσότερο είναι να θέσει
ερωτήματα, παρά να δώσει απαντήσεις. Στα μόνα ζητήματα στα οποία, κατ’ ουσίαν,
θα όφειλε να απαντήσει, πιστεύω ότι έχουν ήδη απαντηθεί από τους τρόπους με
τους οποίους δομήθηκε η ίδια η αμερικανική κοινωνία. Μέσα από αυτές τις
σελίδες θα αρκεστούμε να μελετήσουμε επιμελώς αυτές τις δομές, για να
καταλήξουμε σε όσο το δυνατόν πιο αποδεκτά συμπεράσματα». Αυτά γράφει στον
πρόλογο του βιβλίου του ο Amiri Baraka, που υποστηρίζει ότι η ιστορία της
μαύρης μουσικής δεν είναι παρά η ιστορία του αγώνα της εξόριστης μαύρης
κοινότητας για τη χειραφέτησή της από το λευκό καταστημένο. Σ’ αυτόν τον
αγώνα, άλλωστε, συμμετείχε ενεργά, όχι μόνο μέσα από τις σελίδες του βιβλίου
του, αλλά και μέσα από τα ποιήματά του, τα θεατρικά του έργα, τη σχέση του με
τη μουσική, που δεν την ξεχώρισε ποτέ από την ποίηση. «Ποίηση και μουσική ήταν
πάντα μια ενιαία μορφή έκφρασης. Εκείνος που έβαλε ανάμεσά τους διαχωριστικές
γραμμές ήταν ένας εξουσιαστικός μηχανισμός, που θέλησε πάντα να χειραγωγεί
οποιαδήποτε μορφή τέχνης γεννήθηκε από τη συνάντηση του αφρικανικού πολιτισμού
με τον πολιτισμό του Νέου Κόσμου», έλεγε σε μια παλιότερη συνέντευξή του ο
Amiri Baraka. Κι όμως, η βασική πηγή της έμπνευσής του υπήρξε πάντα η αίσθηση
ότι η μαύρη μουσική διαθέτει μια εκπληκτική ικανότητα να αναγεννάται ακόμα και
μέσα από την πιο στυγνή εμπορευματοποίησή της. «Ο σαξοφωνίστας Kenny G, ένας
από τους πιο συχνά καλεσμένους στα αμερικανικά φεστιβάλ τζαζ, ξέρετε τι είναι;
Ένας John Coltrane ηλεκτροποιημένος, συσκευασμένος κατάλληλα και τοποθετημένος
στην πτέρυγα των κατεψυγμένων. Είναι ήχος που απευθύνεται στην κατανάλωση και
όχι στην ψυχή. Κι όμως, αυτό δεν μπορεί να εμποδίσει τη λάμψη ενός Duke
Ellington, ενός Miles Davis, ενός Count Basie ή μιας Billy Holiday» θα πει,
σχεδόν έναν χρόνο πριν, στο ιταλικό μουσικό περιοδικό «Musica jazz».

Ένας διανοούμενος beat ποιητής

Ο Amiri Baraka (LeRoi Jones για το ληξιαρχείο τού Newark) γεννήθηκε το 1934
και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Αφροαμερικανούς διανοούμενους όλων
των εποχών. Η δυτικοευρωπαϊκή βιβλιογραφία τον γνώρισε κατ’ αρχήν (γύρω στα
1964) ως έναν από τους ποιητές της περίφημης Beat Generation, αφού αρκετά από
τα ποιήματά του κυκλοφόρησαν σε συλλογές μαζί με ποιήματα του Allen Ginsberg.
Έναν χρόνο πριν είχε κυκλοφορήσει στις ΗΠΑ το βιβλίο του «Blues People. The
Negro Music in White America». Στη δεκαετία του ’60 θα στρατευθεί στους αγώνες
των μαύρων Αμερικανών, περνώντας από τον μαύρο εθνικισμό (αυτό άλλωστε τον
ωθεί στα 1968 να απαρνηθεί το αμερικανικό όνομά του και να υιοθετήσει το
μουσουλμανικό: Amiri Baraka) στην Αριστερά. Στα 1965 θα γίνει μία από τις
πρωταγωνιστικές προσωπικότητες του Black Arts Repertory Theater, έναν
πολιτιστικό και πολιτικό φορέα παρέμβασης με έδρα το Harlem, στον οποίον
συμμετέχουν πολλοί και σπουδαίοι τζάζμεν όπως ο Sun Ra, o Archie Shepp, o
Pharoah Sanders, o Don Pullen κ.ά. Το 1967 συλλαμβάνεται για παράνομη
οπλοκατοχή σε μία από τις μαύρες εξεγέρσεις στο Newark και φυλακίζεται για δύο
χρόνια. Την ίδια εποχή ιδρύει τη δική του δισκογραφική εταιρεία με το όνομα
Jihad (αγώνας), που θα στεγάσει μερικές από τις πιο πρωτοποριακές και
ριζοσπαστικές δισκογραφικές παραγωγές της επανάστασης της free jazz. Σήμερα
δηλώνει μαρξιστής – λενινιστής και είναι ενεργός τόσο μέσα από την
καλλιτεχνική του παραγωγή όσο και σε επίπεδο πολιτικής αντιπαράθεσης. Ύστερα
από μια περίοδο σιωπής, από πέρυσι άρχισε να περιοδεύει σε Ευρώπη και Αμερική
με το δικό του γκρουπ (Blue Ark) ένα κουιντέτο στο οποίο συμμετέχει
απαγγέλλοντας τα ποιήματά του.

Τζαζ… κοινωνιολογία

Το «Blues People. The Negro Music in White America» έκανε την πρώτη του έκδοση
το 1963, με την υπογραφή LeRoi Jones, όνομα που ο συγγραφέας αντικατέστησε το
1968 με το μουσουλμανικό Amiri Baraka. Την ίδια χρονιά το βιβλίο θα
κυκλοφορήσει μεταφρασμένο σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες (αναφέρουμε
ενδεικτικά: «Il Popolo del Blues» Einaudi 1968, «Le peuple du Blues» Folio –
Gallimard 1968.) Έκτοτε, βέβαια, θα κάνει πολλές εκδόσεις. Η ελλιπέστατη και
αποσπασματική ελληνική βιβλιογραφία γύρω από το φαινόμενο της τζαζ δεν
περιλαμβάνει στον ισχνό κατάλογό της αυτό το κείμενο, σημαντικό τόσο για το
νεωτεριστικό κοινωνιολογικό ύφος, με το οποίο ο συγγραφέας του αντιμετωπίζει
την εξέλιξη της τζαζ, όσο και για το γεγονός ότι είναι η πρώτη ολοκληρωμένη
προσέγγιση που διαθέτουμε από έναν Αφροαμερικανό μελετητή. Τη στιγμή μάλιστα
που ο ίδιος θεωρεί ότι είναι περισσότερο γνωστός, αλλά και αποδεκτός στην
Ευρώπη – αφού κυκλοφορούν όλο και περισσότερες μεταφράσεις των ποιητικών
συλλογών και δοκιμίων του – απ’ όσο στις ΗΠΑ, όπου τα περισσότερα βιβλία του
είναι εκτός καταλόγου.

INFO

Η πιο πρόσφατη δισκογραφική εμφάνιση του Amiri Baraka είναι στον δίσκο
«Roswell Rudd and Archie Shepp: Live in New York», Universal 2001. Συμμετέχει
ως το έκτο μέλος του μουσικού σχήματος, απαγγέλλοντας το ποίημά του «We Are
The Blues».