Με το σκάκι εναντίον της ΚGΒ

Ο 71χρονος Βίκτωρ Κορτσνόι, ο επονομαζόμενος και «γερόλυκος του σκακιού», πάντα εκφραστικός, εδώ σε σκίτσο από συλλογή του Ερίκ Πετί

Ο Βίκτωρ Κορτσνόι είναι η ζωντανή ιστορία του σκακιού. Ένας από τους λίγους
πολύ μεγάλους παίκτες του 20ού αιώνα που δεν κατάφεραν να γίνουν παγκόσμιοι
πρωταθλητές, ίσως και για λόγους που δεν αφορούσαν τη σκακιστική του
ικανότητα. Έφθασε τρεις φορές κοντά στην πηγή, τρεις φορές όμως συνάντησε τον
ίδιο τοίχο: τον Ανατόλι Κάρποφ ή, όπως θα έλεγαν αρκετοί, την ίδια τη
Σοβιετική Ένωση.

«Όταν έπαιξα με τον Κάρποφ το 1974, ήμουν ήδη το μαύρο πρόβατο του σοβιετικού
σκακιού», λέει ο μεγάλος σκακιστής στα «ΝΕΑ». «Διότι η όλη συμπεριφορά μου
ήταν έξω από τους κανόνες του. Εξέφραζα ελεύθερα τη γνώμη μου, είχα πιο
ελεύθερο τρόπο ζωής. Όταν λοιπόν ηττήθηκα, αποφάσισαν να με τιμωρήσουν. Και
ήξερα πια ότι έπρεπε να φύγω για να σώσω την καριέρα μου».

Οι Σοβιετικοί πριμοδοτούσαν πράγματι τον Κάρποφ σε σχέση με τον
Κορτσνόι. Είναι γνωστό το περιστατικό της πρώτης συνάντησής τους, το 1974,
όταν στη διάρκεια του ματς ο πρώτος από τους βοηθούς-αναλυτές του Κορτσνόι,
έχοντας ήδη εκπληρώσει τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις, εκλήθη εσπευσμένα για
μετεκπαίδευση! Εκείνο το ματς δεν ήταν τυπικά τελικός παγκοσμίου
πρωταθλήματος. Ήταν ημιτελικός, ωστόσο αποδείχθηκε πρόωρος τελικός καθώς ο
Κάρποφ, ο οποίος αναδείχθηκε νικητής, έγινε παγκόσμιος πρωταθλητής άνευ αγώνος
επειδή ο Φίσερ δεν κατέβηκε να υπερασπιστεί τον τίτλο του. Το ματς έληξε 3-2
υπέρ του Κάρποφ. Οι Σοβιετικοί έβαλαν τον Κορτσνόι στο «ψυγείο». «Είναι
χαρακτηριστικό», λέει στα «ΝΕΑ» ο Βίκτωρ Κορτσνόι, «ότι το 1975 προσκλήθηκα σε
τουρνουά στο Ταλίν της Εσθονίας και οι σοβιετικές αρχές όχι μόνον δεν
επέτρεψαν τη μετάβασή μου, αλλά και επέπληξαν τους Εσθονούς που με
προσκάλεσαν. Τότε ήταν που πήρα την απόφαση να δραπετεύσω. Δεν ήταν εύκολο,
διότι δεν μου δίνονταν ευκαιρίες. Ύστερα από 1,5 χρόνο όμως, που ο κλοιός είχε
λίγο χαλαρώσει, τα κατάφερα».

Ήταν λοιπόν εν έτει 1976 που ο νυν «γερόλυκος» του σκακιού μετέβη στο
φημισμένο τουρνουά του Βάικ ααν Ζέε στην Ολλανδία. Μετά τον τελευταίο γύρο,
πήγε στο κοντινότερο αστυνομικό τμήμα και ζήτησε πολιτικό άσυλο. Πρόκειται για
τη μοναδική περίπτωση κορυφαίου Σοβιετικού σκακιστή που έφυγε έτσι από τη
χώρα. Ο Σπάσκι έφυγε αργότερα με την άδεια των σοβιετικών αρχών.

Για τον Κορτσνόι άρχιζε, λοιπόν, μια καινούργια ζωή. Στην αρχή περιπλανήθηκε
λίγο, εν τέλει πήρε ελβετικό διαβατήριο. Όταν όμως έφθασε και στον επόμενο
τελικό του παγκοσμίου πρωταθλήματος, πάλι με αντίπαλο τον Κάρποφ, έπαιξε με τη
σημαία της διεθνούς ομοσπονδίας.

Ο Βίκτωρ Κορτσνόι έπαιξε προ δεκαημέρου στο Ρέθυμνο με την παγκόσμια πρωταθλήτρια νεανίδων Μαρία Κουβάτσου. Ένας λόγος που αγωνίστηκε με πάθος και κέρδισε άνετα πιθανόν να είναι ότι πέρυσι η Κουβάτσου πέτυχε, σε αντίστοιχο ματς, ισοπαλία με τον Κάρποφ…

«Μεταξύ αστείου και σοβαρού, θεωρώ ότι συνέβαλα στην περεστρόικα», λέει
ο Βίκτωρ Κορτσνόι. «Και θα σας πω γιατί. Κάπου 43.000 άνθρωποι είχαν φύγει
παράνομα από τη Σοβιετική Ένωση εκείνη την εποχή. Όμως οι Σοβιετικοί πολίτες
δεν μάθαιναν τίποτα γι’ αυτούς. Ούτε μια λέξη δεν γραφόταν στον Τύπο. Δεν
ήξεραν ότι ο Νουρέγιεφ διέπρεπε στη Δύση. Δεν ήξεραν ότι ο Ροστροπόβιτς
διηύθυνε τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης. Για μένα μάθαιναν αναγκαστικά, διότι
το ενδιαφέρον για το σκάκι ήταν μεγάλο και ήταν υποχρεωμένοι να μεταδίδουν τα
αποτελέσματα των προκριματικών. Αλλά δεν έλεγαν το όνομά μου! Έλεγαν: “Ο
διεκδικητής κέρδισε τον Πολουγκαέφσκι, ο διεκδικητής κέρδισε τον Πετροσιάν”.
Εν τέλει οι πολίτες της χώρας μάθαιναν εξαιτίας μου ότι κάποιος με μυαλό που
έφυγε, κατάφερε να διακριθεί στη Δύση».

Όχι ότι δεν αντιμετώπισε δυσκολίες: «Όταν έφευγα δεν είχα ιδέα τι δύναμη είχε
η Σοβιετική Ένωση εκτός συνόρων. Ειδικά τον σκακιστικό κόσμο τον διηύθυνε
παντού. Από το 1977 μέχρι το 1983 υπολογίζω ότι εμποδίστηκε η συμμετοχή μου σε
43 μεγάλες σκακιστικές εκδηλώσεις». Επιπλέον, ο γιος του εστάλη σε στρατόπεδο
καταναγκαστικής εργασίας επειδή αρνήθηκε την κατάταξη στον στρατό.

Μπορεί να φαντάζει – στα «δυτικά» μάτια, τουλάχιστον – κάπως υπερβολική η
άποψη ότι συνέβαλε με τη στάση του στις πολιτικές αλλαγές. Αλλά πριν από έναν
μήνα, στις 4 Απριλίου 2002, το Πανεπιστήμιο του Κίσινεφ στη Μολδαβία τον
ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορα όχι για τις σκακιστικές του δάφνες, αλλά για τις
πολιτικές παραμέτρους της δράσης του. Άλλωστε, ο τελικός του παγκοσμίου
πρωταθλήματος το 1978 στο Μπάγκιο των Φιλιππίνων αποδείχθηκε μία μάχη
πολιτικού παρασκηνίου. «Πριν από λίγο καιρό κάποιος πράκτορας, ονόματι
Μιτρόχιν, αποκάλυψε ότι στις Φιλιππίνες οι Σοβιετικοί είχαν στείλει 18
αξιωματικούς της KGB. Ο ίδιος αποκάλυψε ότι υπήρχε σχέδιο να σπάσουν τα πόδια
του Νουρέγιεφ!», μας θυμίζει.

Ο Βίκτωρ Κορτσνόι προσεκλήθη στο Ρέθυμνο και κέρδισε σε φιλικό ματς
μειωμένου χρόνου την παγκόσμια πρωταθλήτρια νεανίδων Μαρία Κουβάτσου, με 2-0.
Ίσως ένας λόγος που έπαιξε παθιασμένα ήταν ότι πέρυσι, σε αντίστοιχο αγώνα, η
Κουβάτσου είχε φέρει 1-1 με τον Κάρποφ… Ούτως ή άλλως, ο 71χρονος Κορτσνόι
θεωρείται ο ισχυρότερος 70άρης που έχει υπάρξει στην ιστορία του αθλήματος.
Και παραμένει πάντοτε ένας από τους 30-40 καλύτερους παίκτες στον κόσμο.
Πέρυσι, μάλιστα, κέρδισε ένα πολύ σημαντικό τουρνουά στην Ελβετία. Ποιο είναι
το μυστικό; «Ο καθένας έχει τον χρόνο του», λέει ο Ρώσος σκακιστής. «Εγώ δεν
ήμουν ποτέ παιδί-θαύμα. Ίσως τα παιδιά που ξεκινούν έξι ετών να τελειώνουν την
καριέρα τους στα 45-50. Εγώ άρχισα περίπου 13 χρόνων, έγινα διεθνής μετρ στα
20, γκραν μετρ στα 25, πρωταθλητής Σοβιετικής Ένωσης 29 ετών. Κι έχω σκοπό να
παίζω μέχρι τα ογδόντα».

Έχει τη φήμη δύστροπου ανθρώπου. Μερικοί τον θεώρησαν και μισογύνη επειδή
κάποτε έβρισε την Τζούντιθ Πόλγκαρ, την οποία έχει άχτι επειδή, όπως λέει,
«απολαμβάνει ειδικά προνόμια σε σχέση με άλλους σκακιστές του ιδίου επιπέδου,
μόνο και μόνο επειδή είναι γυναίκα». Έπειτα, και σε παλαιότερη συνέντευξή του
είχε πει: «Δεν προσποιούμαι ότι είμαι ένας άγγελος». Στη συζήτησή μας πάντως
ήταν φιλικός και ομιλητικός, τόσο ώστε να ρωτήσει:

«Με βρίσκετε φλύαρο;».

Περισσότερο από ό,τι φανταζόμουν.

«Ε, το ίδιο σκέπτονταν και οι Σοβιετικοί!».

Γιόγκι και γιαούρτια με… νοήματα

Μια ιστορική συνάντηση, το ’70. Από αριστερά προς δεξιά: Βίκτωρ Κορτσνόι, Ανατόλι Κάρποφ, Τίγκραν Πετροσιάν, Λεβ Πολουγκαέφσκι

Θυμάται τις λεπτομέρειες του τρομερού τελικού του 1978 στο Μπάγκιο των
Φιλιππίνων, εναντίον του Κάρποφ. Η πλευρά τού Κορτσνόι κατήγγειλε ότι κάποιος
Ρώσος ονόματι Ζουκάρ, που παρακολουθούσε το ματς καθημερινά, ήταν…
παραψυχολόγος και είχε σκοπό να επηρεάσει την απόδοση του σκακιστή. Αργότερα
αποκαλύφθηκε ότι η επίσημη ιδιότητά του ήταν ψυχολόγος ειδικός σε θέματα ύπνου
και βρισκόταν εκεί για να βοηθήσει τον Κάρποφ. Σε αντιπερισπασμό ο Κορτσνόι
είχε ζητήσει τη βοήθεια δύο Αμερικανών γιόγκι – της αίρεσης Ανάντα Μάργκα –
που αποδείχθηκε όμως ότι ήταν… καταζητούμενοι για φόνο και έφυγαν άρον άρον.
Επιπλέον, έγινε ειδικός διακανονισμός για το… γιαούρτι που έτρωγε ο Κάρποφ
σε κάθε παρτίδα.

Ο Κορτσνόι, φοβούμενος ότι μέσω του γιαουρτιού ο Κάρποφ ελάμβανε μηνύματα για
την παρτίδα, ζήτησε και πέτυχε να δηλώνει ο Κάρποφ πριν από την έναρξη κάθε
παρτίδας, τη γεύση του γιαουρτιού και την ακριβή ώρα που θα το έτρωγε! Ο
Κάρποφ προηγήθηκε με 5-2, ο Κορτσνόι όμως ισοφάρισε σε 5-5. Στην τελευταία
παρτίδα που κερδήθηκε από τον Κάρποφ, ο Κορτσνόι σπατάλησε 10 λεπτά από τον
πολύτιμο χρόνο του για να απομακρύνει τον Ζουκάρ από τις πρώτες σειρές
καθισμάτων.

Το 1981 ξαναβρέθηκε, για τρίτη συνεχόμενη φορά, αντίπαλος του Κάρποφ στον
τελικό (στο Μεράνο της Ιταλίας) όπου, όμως, έχασε καθαρά με σκορ 6-2. Είκοσι
χρόνια μετά, τα πάθη δεν έχουν σβήσει. Τον ρωτούμε τι γνώμη έχει σήμερα για
τον μεγάλο αντίπαλό του. Κάνει μια γκριμάτσα, λέει «κανένα σχόλιο». Το
ξανασκέπτεται. «Ένα έχω να πω: σκ…!».

«Σκακιστής χωρίς φαντασία είναι ένα τίποτα»

«Το σκάκι είναι το επάγγελμά μου. Και είμαι ανάμεσα στους λίγους τυχερούς που
το επάγγελμά τους είναι και χόμπι τους. Ωστόσο, όταν ήμουν μικρός ήθελα να
γίνω πιανίστας. Έκανα μαθήματα, όμως δεν υπήρχαν ούτε χρήματα ούτε χώρος στο
σπίτι για πιάνο. Κατόπιν ήθελα να γίνω ηθοποιός. Μου είπαν όμως με εύσχημο
τρόπο ότι δεν μπορώ να κάνω καριέρα διότι δεν έχω κατάλληλη άρθρωση. Το σκάκι
ήταν η τρίτη επιλογή μου. Και αποφάσισα να γίνω επαγγελματίας σε ηλικία 14
ετών. Παίζω ακόμη πιάνο, αλλά έμεινε να είναι ένα χόμπι», λέει ο Βίκτωρ
Κορτσνόι. Και προσθέτει: «Είναι χαρακτηριστικό ότι την αγάπη για το σκάκι, το
οποίο έχω επάγγελμα, δεν την έχω μεταδώσει στον γιο μου. Αντίθετα τα χόμπι
μου, την αγάπη για τη μουσική και την ποίηση του τα έχω μεταδώσει».

Ο Κορτσνόι θεωρεί άλλωστε ότι εκείνο που ξεχωρίζει τον καλό σκακιστή είναι το
καλλιτεχνικό πάθος: «Οι περισσότεροι λένε ότι το σκάκι είναι λογική. Ότι
βρίσκεται πιο κοντά στην επιστήμη. Όμως ένας σκακιστής χωρίς φαντασία είναι
ένα τίποτα. Ξέρετε, πολλοί σπουδαίοι σκακιστές ακούν μουσική πριν από μία
κρίσιμη παρτίδα. Και δεν ξέρω κανέναν που να προετοιμάζεται λύνοντας
προβλήματα γεωμετρίας. Έτσι είναι, κι ας μην είναι της μόδας αυτές οι απόψεις
στην εποχή των κομπιούτερ».

Όμως, παρά την αγάπη του για τις τέχνες, η σύγκρουσή του με το σοβιετικό
καθεστώς τον έχει σημαδέψει περισσότερο. Τόσο, ώστε όταν καμιά φορά τον ρωτούν
τι θα ήθελε να είναι αν δεν ήταν σκακιστής, δεν απαντάει καλλιτέχνης.
«Σπούδασα Ιστορία στο Πανεπιστήμιο. Και αν δεν ήμουν σκακιστής, θα ήθελα να
δίδασκα Ιστορία στους εξόριστους των στρατοπέδων της Σιβηρίας…»