Ο καθαρισμός της γλώσσας

Ο καθηγητής κ. Μ.Γ. Μερακλής, γράφει σχετικά με τη γλώσσα:

«Παρακολουθώ τα κείμενα του κ. Χάρη για την γλώσσα και τις αντιδράσεις που
προκαλούν. Διάβασα και το άρθρο του κ. Κούρτοβικ, ο οποίος με ιστορικό
ρεαλισμό αναφέρει πώς ασκήθηκε από τους πρώιμους (εγώ θα έλεγα και από τους
μεταγενέστερους) δημοτικιστές, δίπλα στις λογιοτατίστικες υπερβολές, “ένας
ισοπεδωτικός πουριτανισμός καθ’ όλα αντίστοιχος των οπαδών της καθαρεύουσας”.
Πράγματι κάθε λόγιο στοιχείο στην γλώσσα (αλλά και στην ζωή εν γένει)
θεωρήθηκε από πολλούς θερμόαιμους δημοτικιστές κάτι σαν μίασμα. Η ιδεοληψία
αυτή παραμένει ως σήμερα.

Εντούτοις τα πράγματα δείχνουν, ότι η μεικτή γλώσσα ήταν στα κρίσιμα
προεπαναστατικά και μετεπανασταστικά χρόνια, η ευρύτερα αποδεκτή.

Με βάση αυτή την πραγματικότητα διαμόρφωσε ο Κοραής την θεωρία του για την
“καθαρεύουσα”: γλώσσα του έθνους έπρεπε να είναι αυτή η ζωντανή, “γραικική”
γλώσσα, που ήταν ανάγκη και να καθαριστεί σταδιακά από τα ξένα (κυρίως
τουρκικά) στοιχεία με την δημιουργία νέων λέξεων εκ μέρους των λογίων με ύλη,
που θα αντλούσαν απ’ την μακραίωνη γλωσσική παράδοση (περισσότερες από 60.000
νεόπλαστες λέξεις περιέχει η μεταθανάτια, εκδεδομένη το 1900 “Συναγωγή νέων
λέξεων” του Στεφάνου Κουμανούδη). Ώστε η καθαρεύουσα (εντελώς διαφορετική από
την αρχαΐζουσα) δεν υπήρξε “τεχνητή”, κατασκευασμένη γλώσσα κατά το δυνατόν
πλησιόμορφη προς την αρχαία ελληνική – σ’ αυτό θα μπορούσε κανείς να
διαφωνήσει με τον κ. Κούρτοβικ. Ο θεατρολόγος καθηγ. κ. Βάλτερ Πούχνερ,
μελετώντας το προεπαναστατικό και μετεπαναστατικό θέατρο (τραγωδία,
πατριωτικό, και αστικό οικογενειακό δράμα, πολιτική, κοινωνιοκριτική γλωσσική
σάτιρα), διαπίστωσε ότι η καθαρεύουσα ως γλώσσα του λαού είναι “απλοϊκά
κατασκευάσματα των γλωσσικών αγώνων”, ότι η γλωσσική πραγματικότητα ήταν “πολύ
πιο ρευστή και σύνθετη”. Ας σημειωθεί το αυτονόητο, ότι ο θεατρικός λόγος,
επειδή είναι λόγος ομιλούμενος στην σκηνή, αντικατοπτρίζει τις γλωσσικές
συνήθειες και προτιμήσεις και τις προσληπτικές ικανότητες του κοινού κάθε
εποχής. Π.χ. η λόγια έως αρχαΐζουσα γλωσσικά “Φαύστα” του Δημητρίου Βερναρδάκη
σημείωνε το 1893 (πέντε χρόνια ύστερα από το “Ταξίδι” του Ψυχάρη, το ευαγγέλιο
του δημοτικισμού) τεράστια επιτυχία, ενώ και η “Γαλάτεια” του Σπυρίδωνος
Βασιλειάδη θα θριαμβεύει έως το 1924, δηλαδή μισόν αιώνα και πλέον μετά την
πρώτη παράσταση.

Ανέφερα πιο πάνω την εκπληκτική συμβολή των λογίων κατά τα μετεπαναστατικά
(αλλά και προηγούμενα) χρόνια στον εμπλουτισμό της νεοελληνικής γλώσσας και
τον δημιουργικό “καθαρισμό” της από τις επιστρώσεις αιώνων δουλείας. Κάτι
ανάλογο θα ήταν προτιμότερο να κάνουν και οι σημερινοί διανοούμενοι, αντί να
θεωρούν (και μάλιστα από προοδευτική, όπως διατείνονται, θέση) τον
κατακλυσμιαίον εξαμερικανισμό της ώς φυσιολογική, κανονική εξέλιξη».

Η κ. Ασπασία Κ. Ραΐση, σπουδάστρια από τη Νέα Φιλαδέλφεια, παρατηρεί:

«Είναι παρήγορο το ενδιαφέρον της εφημερίδας σας “ΤΑ ΝΕΑ” για την ελληνική
γλώσσα. Εξίσου παρήγορο είναι το γεγονός ότι υπάρχει ανταπόκριση σ’ αυτό από
συνεργάτες και αναγνώστες σας για την προστασία του ανεκτίμητου αυτού πλούτου
μας. Ενδεικτικά αναφέρομαι σε όσα γράφει στο Βιβλιοδρόμιο ο κ. Δ. Κούρτοβικ
και στις επιστολές τους οι κ.κ. Κ. Καρακαντάς και Ε. Κατσαρού (“ΤΑ ΝΕΑ”,
20-21/4).

Βέβαια, αν αυτό που επιθυμούμε για τη δική μας γλώσσα, να μην περιλαμβάνει στο
γραπτό και τον προφορικό λόγο λέξεις από άλλες γλώσσες, το επιχειρούσαν και οι
άλλοι Ευρωπαίοι στις δικές τους γλώσσες, τότε, σίγουρα, χωρίς τους ελληνικούς
όρους, θα καταδίκαζαν όλες τις επιστήμες σε ακινησία και τη μέχρι σήμερα
γραμματεία τους θα την έκλειναν σε μουσείο.

Στο θέμα: ο καθορισμός της γλώσσας Ο κ. Πάνος Κριάς, από τη Λακωνία,
παρατηρεί:

«Έχω μείνει άφωνος με τις αλλεπάλληλες – σχεδόν κατευθυνόμενες – επιστολές
αναγνωστών για το “επίμαχο” θέμα της γλώσσας. Οι επιστολές αυτές εμφορούνται
από ένα κοινό χαρακτηριστικό: την οργή τους ενάντια σ’ αυτούς που έθιξαν τα
“ιερά” της πατρίδος. Όλες δε στερούνται σοβαρής γλωσσολογικής ανάλυσης. Ο
στείρος ελληνοκεντρισμός είναι μια αμιγώς πνευματική νόσος. Ακριβώς επειδή δεν
έχουν τίποτε να προβάλλουν απ’ το παρόν – αντιθέτως καταστρέφονται όλα γύρω
τους – καταφεύγουν με εθνικιστικά κριτήρια στην αρχαία αίγλη, ενός πολύ
μακρινού παρελθόντος. Πρέπει επιτέλους ν’ ακουσθεί και μια άλλη φωνή».