Το πορτρέτο της… αρχαίας βίας

Τρομακτικό αλλά και υπέροχο είναι το πορτρέτο της βίας, όπως αναλύεται
στην πρωτότυπη μελέτη της Ζακλίν ντε Ρομιγί «Η αρχαία Ελλάδα εναντίον της
βίας» που κυκλοφορεί μεταφρασμένη στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Το Άστυ».
Σύμφωνα με την έρευνα της Γαλλίδας ακαδημαϊκού, μέσα από τον κόσμο της
Μήδειας, του Προμηθέα, του Ορέστη, του Αχιλλέα, της Αντιγόνης, του Ησίοδου,
του Θουκυδίδη κ.ά. οι Έλληνες ανέπτυξαν μέσα στον χρόνο ένα ολόκληρο
οπλοστάσιο ιδεών, πρακτικών και νόμων για να περιορίσουν την ωμή βία
ορθώνοντας διαδοχικά θετικές αξίες: την προσήλωση στους νόμους, τους γραπτούς
και τους άγραφους, τον εξανθρωπισμό των θεών, την ανθρώπινη αλληλεγγύη και, σε
τελική ανάλυση, την αγάπη για τη ζωή και την ομορφιά της τέχνης.

Ο ουμανισμός θεμελιώθηκε τον 5ο αι. π.Χ. και αυτή η αντιμετώπιση είναι ένα
αξεπέραστο μάθημα για όλες τις εποχές που μαστίζει η βία, συμπεραίνει η
συγγραφέας στο τελευταίο βιβλίο της, που εξετάζει το φαινόμενο σε τρεις
περιοχές: τη βία στην αρχαία τραγωδία, τη θεϊκή βία, την καθημερινή βία.

Η λέξη βία έχει την ίδια ρίζα με τον βίο. Η μυθολογία, η ιστορία, η ζωή των
αρχαίων Ελλήνων κυριαρχούνται όπως και η ιστορία όλων των λαών από αναρίθμητα
παραδείγματα της επικράτησης της βίας. Υπάρχει η θεϊκή αγριότητα, όταν ο Δίας
ευνουχίζει τον πατέρα του Ουρανό για να καταλάβει την εξουσία.

Η βία των τυράννων, που κυβερνούν χωρίς νόμο, η καθημερινή βία της δουλείας
και της αρπαγής, στην οποία παγιδεύονται και υποκύπτουν οι άνθρωποι, η
νομιμοποιημένη βία του πολέμου.

Ο Όμηρος δεν «γνωρίζει» τη λέξη «πράος», που όμως ο Πλάτωνας μερικούς αιώνες
αργότερα χρησιμοποιεί 59 φορές στα κείμενά του. Ούτε υπάρχει ακόμα η λέξη
φιλάνθρωπος που συναντάται 79 φορές στην αρχαία τραγωδία.

Αναζητώντας τις διεργασίες που μεσολάβησαν, η Ζακλίν ντε Ρομιγί, ανατρέχει στ’
αρχαία κείμενα, τις τραγωδίες του 5ου αιώνα π.Χ. και τα ιστορικά κείμενα για
να βρει τους μηχανισμούς που αναδεικνύουν τη δικαιοσύνη, την πραότητα, την
επιείκεια, τον αγώνα ανάμεσα σε αντιτιθέμενες απόψεις, ώστε να δοθεί τέλος
στην αγριότητα. Όπως διαπιστώνεται, οι αρχαίοι Έλληνες δεν ξόρκισαν τη βία από
τα κείμενά τους. Την έφεραν στο προσκήνιο, την περιέγραψαν μ’ όλη τη δύναμη,
την πυγμή, τα επιχείρηματα και τη λάμψη που μπορεί να έχει αυτός που έχει τη
δύναμη να κάνει ό,τι θέλει. Να πολεμήσει, να βιάσει, να σκοτώσει, να επιβάλει
την εξουσία του, να κλέψει σπρωγμένος από κάποια αιτία, αλλά και χωρίς κανένα
λόγο. Γι’ αυτό και οι αναλύσεις και οι αντιπαραθέσεις των χαρακτήρων που
παραδίδουν έχουν αλήθεια και δραστικότητα.

Ο οίκτος για τους αδυνάτους, η ανθρώπινη αλληλεγγύη, ο σεβασμός, κτίστηκαν
σιγά σιγά πατώντας πάνω σε μια κοινή βάση: την αίσθηση της ανθρώπινης
αδυναμίας και καθιερώθηκαν σταδιακά μέσα από άγραφους και γραπτούς νόμους. Η
πειθώ, ο ορθολογισμός καθιερώθηκαν επειδή αντιπρότειναν στην κτηνώδη βία, τη
σκληρότητα και τη βαρβαρότητα κάτι ουσιαστικό: μια καλύτερη ζωή για όλους.
Αυτό είναι άλλωστε το υλικό θεμέλιο του ελληνικού ουμανισμού, που γέμιζε με
περηφάνια τους Έλληνες και μπορεί να δώσει, ακόμα και σήμερα, κίνητρα για τον
περιορισμό της βίας και της τρομοκρατίας.

INFO

«Η Αρχαία Ελλάδα εναντίον της βίας» της Ζακλίν ντε Ρομιγί. Μετάφραση: Μπάμπης
Αθανασίου, Κατερίνα Μηλιαρέση. Εκδόσεις «Το Άστυ», σελ. 119. Τιμή: 10,40 ευρώ.