ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κράτος Δικαίου

Οι σκέψεις που ακολουθούν έχουν γενική ισχύ. Στο φως, ωστόσο, πρόσφατων
εξελίξεων αποκτούν ίσως μια πρόσθετη βαρύτητα και σημασία.

Η δημοκρατία μας έχει ανεπαισθήτως περάσει σε μια μεταιχμιακή κατάσταση. Ενώ
τα θεμέλιά της ­ η λαϊκή κυριαρχία, η προστασία των δικαιωμάτων, η δυνατότητα
παραγωγής αποφάσεων ­ δεν αμφισβητούνται και δεν αφήνουν περιθώρια
αμφισβήτησης, η καθημερινή λειτουργία της αναδίδει μια ολοένα και πιο έντονη
κακοσμία, αν όχι οσμή αποσύνθεσης. Σε μικρό χρονικό διάστημα και με ελάχιστες
αντιστάσεις μαζεύτηκαν πάνω από τον θεσμικό ορίζοντα τρία ιδιαιτέρως
ανησυχητικά μαύρα σύννεφα: η απαξίωση θεμελίων του πολιτεύματος, η διαβολή
προσώπων για να χτυπηθούν θεσμοί, η ποινικοποίηση ως εργαλείο «ανανέωσης» της
πολιτικής ζωής. Και τα τρία θ’ αφήσουν βαθιές χαρακιές στο σώμα της
δημοκρατίας μας, ακόμα και αν ­ θέλω να πιστεύω: ακόμα και όταν ­ διαλυθούν.
Και στα τρία δεν θα έπρεπε, πολιτική τάξη και κοινωνικό σώμα, να είχαμε
επιτρέψει να συγκεντρωθούν.

Ιδίως όσοι θέλουν να λέγονται ενεργοί πολίτες, δεν θα πρέπει να ξεχνούν ότι το
πολίτευμά μας τους παρέχει, και με το παραπάνω, τα εργαλεία αντίδρασης: το
γενικότερο πλαίσιο ρύθμισης των δικαιωμάτων, ο τρόπος προστασίας της
προσωπικότητας του ατόμου, οι εγγυήσεις της προσωπικής ελευθερίας, συμμετοχής,
έκφρασης και απόδοσης δικαιοσύνης ­ με δυο λόγια, αυτό που ονομάζουμε Κράτος
Δικαίου ­ είναι στην Ελλάδα, ειδικότερα μετά την περυσινή συνταγματική
μεταρρύθμιση, από τα πιο φιλελεύθερα διεθνώς. Και ας μη βιαστούν να πουν
ορισμένοι ότι αυτό αποτελεί ένδειξη τυπικής μόνο δημοκρατίας, που δεν
αντανακλά ούτε στην πραγματική λειτουργία του πολιτικού συστήματος, ούτε, το
κυριότερο, στην ποιότητα της δημόσιας ζωής.

Γιατί οι ίδιοι άνθρωποι, η ίδια τάξη, που δεν αποκλείει την άντληση κομματικών
οφελών από την έμμεση ανακίνηση πολιτειακού ζητήματος, που αφήνει τη
«φρουτομανία» και στη συνέχεια τη «φρουτοαπαγόρευση» να διαποτίσουν το
πολιτικό κλίμα, που πανικοβάλλεται ­ γιατί καταλαβαίνει ότι δεν είχε πάρει
έγκαιρα τα μέτρα της ­ όταν η εκστρατεία σπίλωσης φθάνει στα υψηλότερα σκαλιά
του κράτους, που «παίζει» με σκάνδαλα και σκανδαλολογίες παρά τη γνώση ότι
μπορεί έτσι να επιτρέψει να διαρραγεί ο κοινωνικός ιστός, είναι οι ίδιοι
άνθρωποι, η ίδια τάξη, που είχε ψηφίσει χθες την αρχή του κοινωνικού κράτους
δικαίου και της ανεμπόδιστης άσκησης των συνταγματικών δικαιωμάτων, την
κατάργηση της θανατικής ποινής, την αυστηρότερη προστασία του απορρήτου, είχε
συνταγματοποιήσει το δικαίωμα απάντησης και την υποχρέωση επανόρθωσης,
καταργήσει τη δυνατότητα λήψης ατομικών διοικητικών μέτρων, προσπορίσει το
δικαίωμα συμμετοχής στην κοινωνία της πληροφορίας, άρει τους εναπομείναντες
περιορισμούς στο δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, επιχειρήσει να εξορθολογίσει
την αταίριαστη σχέση δημόσιας πληροφόρησης – ιδιωτικών συμφερόντων.

Δεν υπάρχει μεγαλύτερο καμπανάκι, αλλά και δεν γεννάται εντονότερη ανάγκη
δράσης και εξήγησης για τον συνταγματολόγο, από τη στιγμή που θα διαπιστώσει
ότι οι θεσμοί άλλο λένε κι άλλο είναι, αλλιώς είναι σχεδιασμένοι να
λειτουργήσουν κι αλλιώς λειτουργούν. Την παρούσα στιγμή οφείλουμε να πούμε ότι
το Κράτος Δικαίου είναι θεσπισμένο στην Ελλάδα αλλά δεν λειτουργεί σύμφωνα με
τις προδιαγραφές του. Και μπορούμε, όχι ως Κασσάνδρες αλλά ως μέτοχοι, να
πούμε τι δεν είναι το Κράτος Δικαίου: δεν είναι υποταγή στην ευκολία της
αντίδρασης στα πάντα, δεν είναι άσκηση δήθεν ελευθερίας εις βάρος των θεσμών
και της αλήθειας, δεν είναι αντικατάσταση της έρευνας με τις φήμες και της
ενημέρωσης με το κουτσομπολιό, δεν είναι καταδίκη πριν από τη δίκη. Γιατί
κανένα Κράτος δεν μπορεί ν’ αντέξει την ισοπέδωση από τον ίδιο του τον εαυτό.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.