Διαπλεκόμενος καπιταλισμός αμερικανικού στυλ

Θυμάστε την κρίση της Ανατολικής Ασίας; Τότε που το αμερικανικό υπουργείο
Οικονομικών και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο απέδωσαν τις ευθύνες για τα
προβλήματα της περιοχής στον διαπλεκόμενο καπιταλισμό, στην έλλειψη διαφάνειας
και στους αδύναμους κυβερνητικούς θεσμούς; Οι χώρες της Ανατολικής Ασίας πήραν
τη συμβουλή να ακολουθήσουν το αμερικανικό μοντέλο, να χρησιμοποιήσουν τις
αμερικανικές ελεγκτικές εταιρείες, να εισαγάγουν Αμερικανούς επιχειρηματίες
προκειμένου οι τελευταίοι να τις διδάξουν πώς να διοικούν τις επιχειρήσεις
τους. (Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο δεν έπαιζε
ρόλο το γεγονός ότι υπό τις δικές τους ηγεσίες αυτές οι χώρες αναπτύχθηκαν
ταχύτερα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου ­ και με μεγαλύτερη
σταθερότητα ­ κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριών δεκαετιών.)

Το ξέσπασμα του σκανδάλου της Enron δίνει νέο νόημα σε δύο δημοφιλείς
αμερικανικές παροιμίες: «Ό,τι κρύβεται πίσω από τη γωνία, θα εμφανιστεί
μπροστά μας» και «Όσοι βρίσκονται σε γυάλινα σπίτια δεν πρέπει να πετούν
πέτρες». Η Enron χρησιμοποίησε κομψά λογιστικά τρικ και περίπλοκα
χρηματοπιστωτικά προϊόντα (παράγωγα) προκειμένου να ρίξει στάχτη στα μάτια των
επενδυτών σχετικά με την πραγματική της αξία. Σε κανένα σημείο δεν υπήρξε
διαφάνεια. Η εταιρεία χρησιμοποίησε τα κεφάλαιά της για να εξαγοράσει επιρροή
και εξουσία, να επηρεάσει την αμερικανική ενεργειακή πολιτική και να αποφύγει
τους ελέγχους.

Ο διαπλεκόμενος καπιταλισμός δεν είναι κάτι καινούργιο. Και δεν είναι
χαρακτηριστικό μόνο ενός κόμματος. Ο πρώην υπουργός Οικονομικών των Ηνωμένων
Πολιτειών, Ρόμπερτ Ρούμπιν, προσπάθησε να επηρεάσει την τωρινή κυβέρνηση των
ΗΠΑ ώστε να παρέμβει για λογαριασμό της Enron στη διαμάχη που είχε στην Ινδία.
Παράλληλα, στο εσωτερικό, παρενέβη όταν το υποτιθέμενο ανεξάρτητο συμβούλιο
για τη θέσπιση λογιστικών προτύπων προσπάθησε να ξεκαθαρίσει την κατάσταση με
τα δικαιώματα μετοχών που αποκτούσαν οι διοικήσεις των επιχειρήσεων. Εν μέρει
λόγω της παρέμβασής του, η προσπάθεια να γίνουν τα λογιστικά των επιχειρήσεων
περισσότερο διαφανή εμποδίστηκε.

Η προθυμία της Αμερικής να δώσει χρηματοδότηση πολλών δισεκατομμυρίων για τη
διάσωση των αεροπορικών εταιρειών ή να δημιουργήσει καρτέλ που θα προστατεύουν
την αμερικανική βιομηχανία αλουμινίου και χάλυβα δείχνει ότι η ιδεολογία των
ελεύθερων αγορών είναι απλώς το προσωπείο μιας κυρίαρχης επιχειρηματικής
κουλτούρας: να δίνουμε σε αυτούς που έχουν τις κατάλληλες διασυνδέσεις.

Αντίλογος

Ο Joseph Stiglitz είναι Κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών 2001, καθηγητής Οικονομικών του αμερικανικού πανεπιστημίου Κολούμπια, πρώην επικεφαλής οικονομικός σύμβουλος του προέδρου Μπιλ Κλίντον και πρώην επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας

Για ορισμένους, το γεγονός ότι η Enron δεν διασώθηκε και τα προβλήματά της
αποκαλύφθηκαν αποτελεί απόδειξη της απουσίας διαπλεκόμενου καπιταλισμού. Η
άποψή μου είναι διαφορετική: η αποκάλυψη του σκανδάλου είναι απόδειξη της
σημασίας της ελευθεροτυπίας, η οποία μπορεί να μη σταματά αλλά εμποδίζει τις
καταχρήσεις. Καθώς ο Τύπος άρχισε να δίνει μεγαλύτερη σημασία στην Enron,
αποκαλύφθηκε ο αριθμός των Αμερικανών γερουσιαστών που είχαν δεχτεί χρήματα
από την εταιρεία. Οι χρηματοδοτήσεις προεκλογικών εκστρατειών δεν ήταν απλώς
ένα ζήτημα συμμετοχής στα κοινά, ήταν μια επένδυση. Όπως πολλές άλλες
επενδύσεις της Enron, οι χρηματοδοτήσεις αυτές έφεραν, βραχυπρόθεσμα,
αποτέλεσμα. Μακροπρόθεσμα, ωστόσο, δεν απέδωσαν.

Σε αυτό το σημείο προκύπτουν πολλά μαθήματα. Κάποια από αυτά αφορούν την
πολιτική: το σκάνδαλο της Enron ενισχύει τις προτάσεις για τη μεταρρύθμιση του
συστήματος προεκλογικών δωρεών και δείχνει την ανάγκη για την ενίσχυση των
νόμων που απαιτούν μεγαλύτερη διαφάνεια. Οι δημοκρατίες υπονομεύονται από τα
επιχειρηματικά συμφέροντα τα οποία, στην ουσία, έχουν τη δυνατότητα να
εξαγοράζουν εκλογικά αποτελέσματα. Η κυβέρνηση Μπους, ωστόσο, αρνείται να
αποκαλύψει πληροφορίες οι οποίες θα μπορούσε να ξεσκεπάσουν τον ρόλο των
επιχειρηματικών συμφερόντων στη διαμόρφωση τής ενεργειακής της πολιτικής.

Άλλα μαθήματα αφορούν τα οικονομικά και ειδικότερα τα οικονομικά της
πληροφόρησης. Για να λειτουργούν οι αγορές αποτελεσματικά, για να παρέχονται
τα απαραίτητα κίνητρα για αποτελεσματική κατανομή των παραγωγικών πόρων, οι
επενδυτές θα πρέπει να έχουν τη μεγαλύτερη δυνατή πληροφόρηση. Υπάρχουν
έμφυτες συγκρούσεις συμφερόντων: οι ιδιοκτήτες και διοικούντες των
επιχειρήσεων έχουν το φυσικό κίνητρο να παρουσιάζουν την εικόνα όσο το δυνατόν
πιο ρόδινη. Οι ελεγκτικές επιχειρήσεις έχουν στόχο να παρεμποδίζουν πιθανές
καταχρήσεις. Ποιος, όμως, θα ελέγχει τους ελέγχοντες; Ποιος θα φυλάει τους
φύλακες;

Βασιζόμαστε σημαντικά σε κίνητρα. Οι ελεγκτικές εταιρείες επιθυμούν να
διατηρήσουν την καλή τους φήμη. Ωστόσο, η διασύνδεση των υπηρεσιών παροχής
συμβουλών και των ελεγκτικών πρακτικών δημιουργούν άλλα, μεμπτά κίνητρα:
κίνητρα για την ικανοποίηση των πελατών-επιχειρήσεων που αντιπαθούν τις
αρνητικές εκθέσεις για την οικονομική τους κατάσταση. Ο Άρθουρ Λέβιτ, ο πρώην
πρόεδρος της αμερικανικής Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, αναγνώρισε αυτή την
αντίφαση και σύγκρουση συμφερόντων: καθώς πολλοί μέσα στις ελεγκτικές
επιχειρήσεις επικεντρώνονται στα βραχυπρόθεσμα ιδιωτικά τους συμφέροντα, η
ακεραιότητα των ελεγκτών μπορεί να μειωθεί. Ο Λέβιτ είναι, πιθανόν, ο αφανής
ήρωας των ανατροπών που προκάλεσε το σκάνδαλο της Enron. Ωστόσο, οι ελεγκτικές
εταιρείες και οι επιχειρήσεις-πελάτες τους, με δεδομένες τις διασυνδέσεις που
είχαν δημιουργήσει μεταξύ τους, αντέδρασαν έντονα στην πρόταση του Λέβιτ να
διαχωριστούν οι υπηρεσίες ελέγχου από τις υπηρεσίες παροχής συμβουλών στις
επιχειρήσεις.

Αντικίνητρα

Αυτό που κατάλαβε ο Λέβιτ ­ και αυτό που δείχνει ξεκάθαρα το σκάνδαλο της
Enron ­ είναι ότι τα κίνητρα παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο, καθώς και ότι οι
ανεξέλεγκτες αγορές δεν μπορούν, από μόνες τους, να δημιουργούν τα κατάλληλα
κίνητρα. Οι αγορές μπορούν να μη δίνουν κίνητρα για τη δημιουργία πλούτου.
Μπορούν, όμως, να δίνουν κίνητρα για ατασθαλίες ανάλογες με αυτές που
πραγματοποίησε η Enron. Η νέα οικονομία ­ και τα περίπλοκα νέα
χρηματοπιστωτικά εργαλεία της ­ ενισχύουν τα προβλήματα για τη δημιουργία
αξιόπιστων λογιστικών πλαισίων και διευκολύνουν τις προσπάθειες συσκότισης σε
περιπτώσεις ατασθαλιών. Αντί να αντιμετωπίζουν αυτά τα ζητήματα, οι
αμερικανικές επιχειρήσεις γυρίζουν την πλάτη τους ­ βοηθούμενες και
ενισχυόμενες από τον αμερικανικού στυλ διαπλεκόμενο καπιταλισμό.

Το βασικό ζήτημα της εποχής μας είναι η εξεύρεση της σωστής ισορροπίας μεταξύ
της κυβέρνησης και των αγορών. Το κατεστημένο θα υποστηρίξει ότι η Enron είναι
μια εξαίρεση, ότι ο θάνατός της οφείλεται σε απάτη, ότι έχουμε νόμους που
καταπολεμούν την απάτη και ότι όσοι παραβιάζουν αυτούς τους νόμους είναι
σίγουρο ότι θα αντιμετωπίσουν τις συνέπειες. Ωστόσο, πολλά από αυτά που έκανε
η Enron δεν ήταν παράνομα. Οι ελεγκτές της υποστηρίζουν ότι οι βασικές
λογιστικές της πρακτικές ήταν σύμφωνες με τον νόμο, ότι χιλιάδες άλλες
επιχειρήσεις κάνουν ακριβώς τα ίδια.

Έχουν δίκιο ­ και αυτό είναι το πρόβλημα. Οι επενδυτές χρειάζονται
διαβεβαιώσεις ότι οι πληροφορίες που λαμβάνουν αντανακλούν την πραγματική
οικονομική κατάσταση μιας επιχείρησης. Με το τρέχον κανονιστικό και νομικό
περιβάλλον, με τα παράγωγα και άλλα χρηματοπιστωτικά εργαλεία, δεν υπάρχει
τρόπος να έχουν οι επενδυτές αυτή τη διαβεβαίωση. Χρειαζόμαστε καλύτερους
ελέγχους και ισχυρότερους νόμους. Εφόσον δεν μπορούμε να προλάβουμε όλες τις
καταχρήσεις και απάτες, μπορούμε να δημιουργήσουμε τα σωστά κίνητρα.

Μπορούμε να δημιουργήσουμε καλύτερα ηθικά στάνταρντ. Δεν μπορούμε, όμως, να
βασιζόμαστε σε αυτά, όταν τόσο πολλοί λαλίστατοι άνθρωποι δεν βλέπουν τίποτε
το μεμπτό στην τωρινή κατάσταση. Υποστηρίζουν ότι μπορούν να ελέγξουν τα
αντικρουόμενα συμφέροντα. Βλέπουμε, όμως, ότι μπορούν να τα ελέγξουν με βάση
τα δικά τους συμφέροντα. Και καθώς νέα στοιχεία για τις δυνατότητες
πραγματοποίησης απάτης και καταχρήσεων εμφανίζονται, γίνεται εμφανής και η
ανάγκη για αλλαγές, όπως ο πρόσφατος διαχωρισμός μεταξύ της εμπορικής και της
επενδυτικής τραπεζικής.

Επανειλημμένως έχουμε γίνει μάρτυρες των υπερβολών της πλήρους οικονομικής
απελευθέρωσης και των ανεξέλεγκτων αγορών. Τώρα θα πρέπει να αντισταθούμε στον
πειρασμό να κινηθούμε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η πρόκληση είναι να βρούμε
τη σωστή ισορροπία.

(c) Project Syndicate, Φεβρουάριος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης