Η συμμαχία των φτωχών

Τράβηξαν πάνω τους την προσοχή των μέσων ενημέρωσης διεθνώς και ενός
πολυπληθούς κοινού. Κυρίως, εξαιτίας της θορυβώδους εμφάνισής τους στα
προηγούμενα φόρα. Από το Σιάτλ έως το Νταβός, το «σόου» εναντίον της
παγκοσμιοποίησης συνέβαλε αποφασιστικά στην ενίσχυση της δημόσιας συζήτησης
για τις αρνητικές επιπτώσεις στον αναπτυσσόμενο κόσμο του παγκόσμιου εμπορίου
και της ελεύθερης ροής κεφαλαίων.

Το μεγάλο «όχι». Από δεξιά ο Μουρασόλι Μαράν, υπουργός Εμπορίου της Ινδίας, ο Νοτιοαφρικανός υπουργός Εμπορίου Άλεκ Έργουιν, ο Κινέζος πρωθυπουργός Ζου Ρονγκ Γι και ο Φερνάντο Ενρίκε Καρντόσο, πρόεδρος της Βραζιλίας

Στα τραπέζια των συνομιλιών, βασικοί παίκτες στο παιχνίδι αναδεικνύονται οι
ηγέτες των φτωχών χωρών που, αν και με δυσκολίες, ενώνονται ενάντια στην ελίτ
του εμπορίου απαιτώντας δραστικές μεταρρυθμίσεις στους κανόνες που διέπουν την
παγκόσμια διάστασή του.

Πρόκειται για ένα κίνημα πολύ πιο δυναμικό τώρα, στο θλιβερό παρασκήνιο της
εποχής της αφθονίας. Παρά την εντύπωση που δίνουν αναρχικοί, πράσινοι και
κόκκινοι, οι πρόεδροι και οι υπουργοί του αναπτυσσόμενου κόσμου δεν μπορούν να
σχολιαστούν χιουμοριστικά και να απορριφθούν πλέον ως ένα πολύχρωμο κουβάρι.
Έχουν μια θέση στο τραπέζι. Πραγματική επιρροή. Και στη διάσκεψη για το
εμπόριο στην Ντόχα του Κατάρ, τον Νοέμβριο, προχώρησαν ένα βήμα μπροστά.

Επίδειξη ενότητας και ισχύος. Μια εικόνα που, όπως συζητείται, ουδείς είχε δει
στις φτωχές χώρες από τις ημέρες του Τίτο, του Νεχρού και του Νάσερ. Με
πρωτοπόρους την Ινδία, τη Βραζιλία και τη Νότια Αφρική αυτό το αναδυόμενο
μέτωπο αντιτίθεται στην παγκοσμιοποίηση, όπως αυτή καθορίζεται κάθε τόσο είτε
από τις κυβερνήσεις είτε από τους διαδηλωτές. Με λίγα λόγια, υποστηρίζουν την
ελεύθερη διακίνηση των αγαθών, όμως με τους δικούς τους όρους. «Στην Ντόχα, η
αφύπνιση των αναπτυσσόμενων χωρών εντάθηκε καθώς και η ικανότητά τους να
συνδιαλέγονται», υποστηρίζει ο Ευρωπαίος επίτροπος για το Εμπόριο Πασκάλ Λαμί,
ο οποίος αναμένει περαιτέρω πίεση από αυτό το μέτωπο.

Τι έγινε όμως στην Ντόχα; Οι νίκες εκεί μιας ομάδας αναπτυσσόμενων χωρών ήταν
άνευ προηγουμένου. Συνέβαλαν ώστε να αναγκαστεί η Ευρώπη να σκεφθεί σοβαρά τη
σταδιακή απόσυρση των αγροτικών επιδοτήσεων, με τις οποίες παραγκωνίζεται η
παραγωγή των φτωχών – στηριζόμενων στις αγροτοκαλλιέργειες – οικονομιών.
Συνέβαλαν ώστε να αναγκαστούν οι Ηνωμένες Πολιτείες να σκεφθούν τα όρια της
δικής τους νομοθεσίας, όταν αυτή επηρεάζει τις φτηνές εξαγωγές από αναδυόμενες
βιομηχανικές δυνάμεις. Κέρδισαν το δικαίωμα να αγνοήσουν τα δυτικά μονοπώλια
στα φάρμακα, όταν κρίνεται απαραίτητο για τον αγώνα ενάντια σε μάστιγες όπως
το AIDS. Παρά τα εμπόδια συνεχίζουν. Και θα επιστρέψουν. Πολλοί δεν
συμβιβάζονται με κάτι λιγότερο από πλήρη μεταρρύθμιση των διεθνών οικονομικών
θεσμών (Παγκόσμια Τράπεζα, Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) που χρονολογούνται στο
1944 και στη συμφωνία του Μπρέτον Γουντς.

Οι ρίζες της νέας συμμαχίας μπορούν να αναζητηθούν στην ανάγκη για ενότητα του
Τρίτου Κόσμου στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Η ομάδα των 77 ιδρύθηκε το 1955
ως ενωμένο μέτωπο ενάντια στις αδικίες της αποικιακής εποχής. Πολλά από τα
μέλη της ήταν ακόμη αποικίες και υφίσταντο τις απαγορεύσεις των κυβερνητών
τους να εργάζονται ως ισότιμοι εταίροι στο αναδυόμενο διεθνές εμπορικό
καθεστώς. Από την ανεξαρτησία τους, στράφηκαν στην ενδυνάμωση των μεταξύ τους
δεσμών, ώστε να λειτουργήσουν ως συμμαχία των φτωχών ενάντια στις
αυτοκρατορίες που μόλις είχαν αποτινάξει.

Ακόμη και ακμάζουσες χώρες όπως η Ινδία και η Βραζιλία ανακάλυψαν ότι αν και
ευνοούνταν από το παγκόσμιο εμπόριο, η Δύση κέρδιζε περισσότερα. Ακόμη
χειρότερα, τα εξαγώγιμα προϊόντα των αναπτυσσόμενων χωρών είναι κυρίως
αγροτικά ή απλά βιομηχανικά, δύο από τις αγορές που προστατεύονται στη Δύση
από μη δασμολογικούς φραγμούς. Για παράδειγμα, η αφρικανική ζάχαρη και ο
χάλυβας από τη Βραζιλία αντιμετωπίζουν σκληρές ποσοστώσεις και επιδοτήσεις
στον αναπτυγμένο κόσμο. «Οι αναπτυσσόμενες χώρες ενθαρρύνονται να διευρύνουν
το φάσμα των εξαγωγών τους», λέει ο υπουργός Εμπορίου της Βραζιλίας, Σέρτζιο
Αμαράλ. «Όταν όμως το κάνουν αυτό και γίνονται ανταγωνιστικές, πέφτουν πάνω σε
φραγμούς στον αναπτυγμένο κόσμο».

Προφανής αντίδραση, ένα πιο ενωμένο μέτωπο, ακόμη κι αν τα συμφέροντα των
φτωχών χωρών δεν ταυτίζονταν πάντα. Μέχρι που φθάσαμε στο 1996 και στη σύνοδο
του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου στη Σιγκαπούρη, σημείο μηδέν για τη
διαμόρφωση μιας πιο σκληρής στάσης: «Απλώς λέμε όχι σε ό,τι μας ζητούν τα
πλούσια κράτη». Από Αφρική, Ασία και Λατινική Αμερική οι πρωτοβουλίες
κατέληγαν σε συμμαχίες με όλο και πιο «εξελιγμένες» απαιτήσεις, για μεγαλύτερη
πρόσβαση στις «αντίπαλες» αγορές και ενίσχυση της θέσης τους στις εμπορικές
συνομιλίες. «Είναι σημαντικό να δούμε τον ρόλο των αναπτυσσόμενων χωρών και τα
δίκτυα που δημιουργούν», τόνισε στη Νέα Υόρκη, την περασμένη εβδομάδα, ο
Αμερικανός αντιπρόσωπος για το εμπόριο, Ρόμπερτ Ζέλικ. «Χρειαζόμαστε την
οικοδόμηση συναίνεσης». Δεν βρισκόμαστε όμως στο ’50, όταν ηγέτες όπως ο Τίτο,
μπορούσε να ζητήσει να μιλήσει για τον Τρίτο Κόσμο. Το υπό διαμόρφωση κίνημα
ήταν απλούστερο τότε, ενωμένο απέναντι στον κοινό εχθρό, την αποικιοκρατία,
και διεκδικούσε αναδιανομή του πλούτου. Σήμερα, δεν είναι ιδεολογικά ενιαίο,
αλλά ένα μέτωπο από συμμαχίες που εναλλάσσονται, ανάλογα με τα ζητήματα. Και
δεν συμμερίζεται τις απόψεις των διαδηλωτών που αντιτίθενται στην
παγκοσμιοποίηση, υπερασπιζόμενοι το ελεγχόμενο εμπόριο. Γιατί είναι σαν να
προσπαθείς να «σώσεις τους λαούς του αναπτυσσόμενου κόσμου από την ανάπτυξη»,
όπως είχε παρατηρήσει ο πρώην πρόεδρος του Μεξικού Ερνέστο Ζεντίγιο, στο
Νταβός το 2000.

Το άρθρο της Rana Foroohar δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Newsweek»