ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ 1922: Γενοκτονία ή Καταστροφή;

Υπήρξε η Μικρασιατική Καταστροφή «γενοκτονία»; Ή μήπως θα πρέπει

να παραμείνουμε στα συμπεράσματα των έγκριτων ιστορικών που δεν έχουν
υποστηρίξει μέχρι σήμερα κάτι τέτοιο;

Κατ’ αρχήν ο όρος γενοκτονία που εδραιώθηκε το 1948 (Σύμβαση περί Γενοκτονίας
του ΟΗΕ), αναφέρεται αποκλειστικά σε ακραίες πράξεις ενός κράτους στην
επικράτειά του έναντι μιας «εθνοτικής, εθνικής, φυλετικής ή θρησκευτικής
ομάδας», δηλαδή μαζικούς φόνους αμάχων κ.λπ. «εκ προθέσεως», με στόχο «τη
φυσική και βιολογική εξόντωσή τους». Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι μόνο
ένας πολύ μικρός αριθμός περιπτώσεων εμπίπτει στον ορισμό της γενοκτονίας ως
«εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας», όπως π.χ. η ναζιστική θηριωδία (έξι
εκατομμύρια Εβραίων), η σφαγή των Καμποτζιανών από τους συμπατριώτες τους
Χμερ, των Τούτσι από τους Χούτου και τανάπαλιν στη Ρουάντα κ.λπ. Θα προσθέταμε
επίσης τις σφαγές των Αρμενίων από το Οθωμανικό κράτος και πιο πρόσφατα των
Βεγγάλων του Αν. Πακιστάν (1971), καθώς και την πολιτική του ψευδοκράτους των
Κροατών Ουστάσι κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έναντι των Σέρβων.

Η εκδίωξη, όσο απάνθρωπη και στυγνή να είναι, δεν θεωρείται γενοκτονία αν και
βέβαια αποτελεί πράξη απαράδεκτη και καταδικαστέα, όπως π.χ. η καταπίεση μιας
μειονότητας, τα σκληρά αστυνομικά μέτρα εναντίον της, τα βασανιστήρια, οι
μαζικοί ή επιλεκτικοί εκτοπισμοί, οι φυλακίσεις μελών της, κ.λπ.

Με βάση τα ανωτέρω, η Μικρασιατική Καταστροφή, δηλαδή το τραγικό ξερίζωμα του
συνόλου τού μέχρι τότε ακμάζοντος Ελληνισμού από τη Μικρά Ασία, δεν συνιστά
γενοκτονία, κάτι που βέβαια δεν την κάνει λιγότερο τραγική και καταδικαστέα σε
ό,τι αφορά τον ένοχο, εν προκειμένω, την Κεμαλική Τουρκία το 1922. Πέραν όμως
από τον ορισμό καθεαυτό που, όπως είδαμε, είναι πολύ στενός και ορισμένοι
άλλοι βασικοί λόγοι δεν συνηγορούν υπέρ της υιοθέτησης του όρου γενοκτονία γι’
αυτή την περίπτωση. Ας δούμε γιατί. Ήταν μια εξέλιξη που ήρθε έπειτα από
πόλεμο, ελληνοτουκρικό, και μάλιστα πόλεμο που επιτιθέμενος ήταν, ως μη έδει,
η Ελλάδα έως τα βάθη της Μικράς Ασίας, μέχρι και την Άγκυρα, όπου δεν υπήρχαν
καν ελληνικοί πληθυσμοί που καταπιέζονταν.

Επιπλέον, ο ελληνικός στρατός στη Σμύρνη είχε μεταβεί ως εκπρόσωπος των
Μεγάλων Δυνάμεων για να επιβάλει την ειρήνη και την τάξη αλλά έκανε το
αντίθετο. Αντί να αποτελέσει πρότυπο ανεκτικότητας και ευνομίας έναντι του
τουρκικού πληθυσμού (που, σημειωτέον, πλειοψηφούσε, δύο στους τρεις στην
περιοχή της Σμύρνης) και με αυτό τον τρόπο να κερδίσει την εμπιστοσύνη των
Τούρκων κατοίκων, προέβη σε σφαγές εκατοντάδων αμάχων, καταστροφή περιουσιών,
κάψιμο χωριών κ.λπ. Δηλαδή οι Έλληνες με τις πράξεις τους έδειξαν ότι δεν ήταν
άξιοι γι’ αυτή την υψηλή αποστολή που είχαν αναλάβει. Έκαψαν έτσι τον
Ελληνισμό. Όσο για τις Μεγάλες Δυνάμεις που είχαν πειστεί από τον Βενιζέλο να
πάρουν την απόφαση αυτή γιατί είχαν να κάνουν με μια υπεύθυνη Ελλάδα,
αντελήφθησαν ότι είχαν στείλει τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα. Εξαγριώθηκαν οι
Τούρκοι και το αποτέλεσμα είναι γνωστό.

Όλα αυτά βέβαια δεν μειώνουν την τραγικότητα του γεγονότος της Μικρασιατικής
Καταστροφής που δικαίως χαρακτηρίζεται έτσι, ούτε ξεπλένουν την τότε Τουρκία
για την πράξη της. Γενοκτονία θα ήταν όμως αν, μετά την εκδίωξη του 1922, το
τουρκικό κράτος εξαπέλυε επίθεση και εξόντωνε τους περισσότερους απ’ αυτούς
που έμειναν πίσω που, σημειωτέον, ήταν και η πλειοψηφία των Ελλήνων της Μ.
Ασίας. Αυτό ευτυχώς δεν έγινε. Αξίζει επιπλέον να σημειώσουμε ότι οι πρώτοι
πρόσφυγες στην ευρύτερη περιοχή δεν ήταν οι Έλληνες, αλλά οι τουρκόφωνοι
μουσουλμάνοι από την Κρήτη, την Ήπειρο και την ελληνική Μακεδονία, λόγω
ελληνικών διώξεων. Με άλλα λόγια αν επιμένουμε ανιστόρητα να μιλάμε για
γενοκτονία και οι Τούρκοι κάλλιστα θα μπορούσαν να προβάλουν την εκδίωξη των
δικών τους ως «γενοκτονίες» που μάλιστα προηγήθηκαν. Ειδικά το 1912 έλαβαν
χώρα πολλές ακρότητες κατά αμάχων από τον ελληνικό και από τους άλλους
βαλκανικούς στρατούς.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο
Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου