Άντεξε το πετρελαϊκό σοκ η παγκόσμια οικονομία

Υπάρχει κάτι που μπορεί να διακόψει την πορεία ανάπτυξης της παγκόσμιας
οικονομίας. Η τελευταία επέζησε της ασιατικής χρηματοπιστωτικής κρίσης, της
ρωσικής χρεοκοπίας, της κατάρρευσης των βραχυπρόθεσμων κερδοσκοπικών κεφαλαίων
υψηλού ρίσκου και της σφαγής των μετοχών του Ίντερνετ. Ωστόσο, τον προηγούμενο
μήνα η παγκόσμια οικονομία αντιμετώπισε τη μεγαλύτερη των απειλών: μια νέα
πετρελαϊκή κρίση λόγω της στάσης του Οργανισμού Πετρελαιοεξαγωγών Χωρών
Πετρελαίου (ΟΠΕΚ). Ένα πετρελαϊκό σοκ είναι ο μεγαλύτερος και ο πιο
τρομακτικός κίνδυνος που μπορεί να απελευθερώσει τις δυνάμεις του οικονομικού
χάους στην παγκόσμια ευημερία. Σε αντίθεση με τα χρηματιστηριακά κραχ, τις
τραπεζικές κρίσεις και τις καταρρεύσεις νομισμάτων, κανένα από τα οποία δεν
προκάλεσε μόνιμη ζημία στην παγκόσμια οικονομία (τουλάχιστον στην προπολεμική
περίοδο), ένα πετρελαϊκό σοκ είναι πράγματι εφιάλτης.

Από το 1973 σημειώθηκαν τρεις πετρελαϊκές κρίσεις και ισάριθμες οικονομικές
υφέσεις. Κάθε παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης προηγήθηκε ένας διπλασιασμός ή
τριπλασιασμός των τιμών του πετρελαίου. Ωστόσο, με δεδομένο ότι οι
περισσότερες χώρες του ΟΠΕΚ επιθυμούν πλέον να δουν την τιμή του πετρελαίου
στο επίπεδο των 25 δολαρίων, οι μηχανισμοί για να επιτευχθεί αυτό υπάρχουν και
ειδικότερα αν εξασφαλιστεί η συνεργασία των επτά πλουσιοτέρων χωρών του
πλανήτη (G7). Ο Μπιλ Κλίντον, Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, αποφάσισε να
απελευθερώσει μέρος των στρατηγικών πετρελαϊκών αποθεμάτων των Ηνωμένων
Πολιτειών. Η κίνηση αυτή συνάντησε την έντονη κριτική των υποστηρικτών των
ελεύθερων αγορών, αλλά οι συζητήσεις για μια ανάλογη κίνηση από την πλευρά της
Ευρωπαϊκής ‘Ενωσης δείχνει πως είναι πιθανός ένας επιτυχημένος έλεγχος των
τιμών του πετρελαίου, τουλάχιστον σε ορίζοντα 12 έως 18 μηνών. Ο δεύτερος
λόγος για τον εφησυχασμό σχετικά με την πρόσφατη εκτόξευση των τιμών του
πετρελαίου είναι τα μακροοικονομικά στοιχεία.

Οι τιμές του μαύρου χρυσού θα έπρεπε να αυξηθούν πολύ περισσότερο ­ στα 50
δολάρια ανά βαρέλι ή και ακόμη περισσότερο ­ προκειμένου να προκαλέσουν τις
επιπτώσεις που προκάλεσαν το 1991. Η σημερινή τιμή των 30 δολαρίων ανά βαρέλι
είναι σε πραγματικούς όρους ίση με τα 22 δολάρια σε τιμές 1990.

Λόγοι ανησυχίας

Ποιος είναι, λοιπόν, ο λόγος που όλοι είναι τόσο τρομοκρατημένοι από την άνοδο
των τιμών του πετρελαίου; Η κυριότερη εξήγηση είναι ο φόβος ότι η άνοδος των
τιμών του πετρελαίου θα πλήξουν θανάσιμα το επιχειρηματικό κλίμα περισσότερο
από τις πραγματικές οικονομικές επιπτώσεις. Αυτός ο ψυχολογικός κίνδυνος είναι
πραγματικός, αλλά πρέπει να τον εξετάσουμε πιο διεξοδικά. Υπάρχουν τρεις
βασικές ψυχολογικές επιπτώσεις: στις πληθωριστικές προσδοκίες, στις
επιχειρηματικές επενδύσεις και δαπάνες και στη συμπεριφορά των
χρηματοπιστωτικών αγορών.

Σε κάθε μία από τις προηγούμενες τρεις υφέσεις που προκλήθηκαν από πετρελαϊκό
σοκ, η βασική μακροοικονομική ζημία δεν προκλήθηκε από τη μεταφορά εισοδήματος
από του καταναλωτές στους παραγωγούς πετρελαίου, αλλά από την αύξηση του
πληθωρισμού και τη σκλήρυνση της νομισματικής πολιτικής που επιβλήθηκε για να
ελέγχουν οι τιμές. Σήμερα ο κίνδυνος έντασης των πληθωριστικών πιέσεων είναι
περιορισμένος. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου μια
αύξηση της τιμής του πετρελαίου κατά πέντε δολάρια θα ανεβάσει τον πληθωρισμό
στις χώρες του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης μεταξύ 0,2 και
0,4%. Αυτή η οριακή αύξηση είναι δικαιολογημένη. Ο πληθωρισμός έτρεχε με
ρυθμούς άνω του 7% στις περισσότερες χώρες του ΟΟΣΑ πριν από τα πετρελαϊκά σοκ
του 1973 και του 1979. Το 1990 ο πληθωρισμός έτρεχε με ρυθμό 5,5% στις
Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σήμερα, αντίθετα, ο δομικός
πληθωρισμός κινείται κάτω του 2,5% σε όλες τις μεγάλες οικονομίες της περιοχής
του ΟΟΣΑ. Αυτό το πετρελαϊκό σοκ είναι κατά 50% λιγότερο ισχυρό από αυτό του
1990 και κατά 75% των δύο προηγουμένων. Έτσι μία σημαντική άνοδος του
πληθωρισμού είναι απίθανη και δεν υπάρχει, κατά συνέπεια, λόγος να αυξηθούν τα
επιτόκια.

Οι κεντρικοί τραπεζίτες φαίνονται να συμφωνούν με αυτήν την καθησυχαστική
άποψη. Ανώτατοι αξιωματούχοι της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των Ηνωμένων Πολιτειών
έχουν υποστηρίξει ότι η πρώτη τους αντίδραση σε πιθανή πετρελαϊκή κρίση θα
ήταν η χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής και όχι η σκλήρυνσή της. Η
Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών (FED) θα προχωρήσει σε αύξηση των
επιτοκίων μόνο αν διαπιστώσει ότι ο πληθωρισμός κινείται επικίνδυνα ανοδικά.
Ανάλογη στάση έχει υιοθετήσει και η κεντρική τράπεζα της Βρετανίας. Η
Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δείχνει πως ανησυχεί πολύ περισσότερο. Ακόμη και
αυτή όμως δεν προβλέπεται να προχωρήσει σε αύξηση των επιτοκίων της πέραν του
ενός τετάρτου της ποσοστιαίας μονάδας.

Τι συμβαίνει όμως με την επίδραση στους επενδυτές και τους καταναλωτές; Η
εμπειρία των προηγούμενων πετρελαϊκών κρίσεων δείχνει ότι οι καταναλωτές και
οι επιχειρήσεις αντιδρούν στη μείωση της αγοραστικής τους δύναμης με τον ίδιο
τρόπο που αντιδρούν στην αύξηση της φορολογίας. Δεν μεταβάλλουν τη συμπεριφορά
τους μέχρι να πιστέψουν ότι η μείωση του εισοδήματός τους είναι μόνιμη. Γι’
αυτό και οι διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί δεν γίνονται προφήτες της
καταστροφής.

Τι συμβαίνει όμως με τις χρηματοπιστωτικές αγορές; Μπορεί μια πετρελαϊκή κρίση
να οδηγήσει σε κατάρρευση των τιμών των μετοχών και ομολόγων και να προκαλέσει
μεγάλες διακυμάνσεις στις αγορές συναλλάγματος; Η απάντηση είναι ναι. Αλλά
εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο που θα αντιδράσουν οι άλλες
οικονομικές δυνάμεις στην άνοδο των τιμών του πετρελαίου. Οι τιμές των μετοχών
των εταιρειών του Διαδικτύου και της πληροφορικής εξακολουθούν να κινούνται σε
πολύ υψηλά επίπεδα, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και στην Ευρώπη και
την Αμερική. Τα αποτελέσματα τριμήνου των επιχειρήσεων που έχουν αρχίσει να
ανακοινώνονται είναι η στιγμή της αλήθειας, καθώς πολλές τεχνολογικές
εταιρείες έχουν ήδη αρχίσει να προειδοποιούν τους επενδυτές για απογοητευτική
κερδοφορία.

* Ο Anatole Kaletsky είναι οικονομικός αναλυτής της βρετανικής
εφημερίδας «The Times»