Η κυριαρχία του δολαρίου θα δοκιμαστεί τον 21ο αιώνα

Τα πρώτα ευρώ άρχισαν ήδη να εκτυπώνονται. Το ευρώ δημιουργήθηκε, μεταξύ άλλων, και για να αμφισβητήσει τη διεθνή κυριαρχία του δολαρίου

Το χρήμα είναι ένα αστείο πράγμα. ¨Όλοι γνωρίζουν τι είναι. Αλλά το χρήμα
είναι κάτι που μπορεί να αλλάξει πολύ με την πάροδο του χρόνου. Πριν από έναν
αιώνα λίγοι ήταν αυτοί που αμφισβητούσαν ποιο ήταν το χρήμα. Ήταν ο χρυσός,
τελεία και παύλα. Ή, για να είμαστε λίγο πιο ακριβείς, περιελάμβανε εθνικά
νομίσματα όπως τα δολάρια και οι στερλίνες, αλλά μόνο εφόσον αυτά τα νομίσματα
ήταν μετατρέψιμα σε χρυσό. Δεν υπήρχε παρά ένα πραγματικό χρήμα και αυτό ήταν
ο χρυσός.

Τώρα υπάρχουν εκατοντάδες εθνικά νομίσματα και κανένα από αυτά δεν συνδέεται
με τον χρυσό. Υπάρχει, ωστόσο, μια ιεραρχία στα νομίσματα που στην πράξη
μειώνει σημαντικά τον πραγματικό αριθμό τους. Αυτή η ιεραρχία δεν βασίζεται
στη σχετική αξία των νομισμάτων, η οποία μπορεί και όντως παρουσιάζει
διακυμάνσεις, αλλά στη λειτουργία μέσα στα γρανάζια της παγκόσμιας οικονομίας.
Το δολάριο των Ηνωμένων Πολιτειών βρίσκεται πέρα από κάθε αμφιβολία στην πρώτη θέση.

Την ίδια στιγμή η φύση του χρήματος αλλάζει. Χωρίς σύνδεση με κάποιο πολύτιμο
μέταλλο, το καθήκον της διαφύλαξης της αξίας των νομισμάτων έχει περιέλθει στα
χέρια των κεντρικών τραπεζών, ελάχιστες από τις οποίες υπήρχαν το 1900. Και
ήταν οι κεντρικές τράπεζες ­ κυρίως η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων
Πολιτειών και η Μπούντεσμπανκ στη Γερμανία ­ που πιστώθηκαν το επίτευγμα της
κάμψης του πληθωρισμού της δεκαετίας του ’80.

Τι μέλλει γενέσθαι

Τα μεγάλα ερωτήματα για το διεθνές νομισματικό σύστημα τον 21ο αιώνα θα
κινηθούν γύρω από αυτά τα σημεία: θα παραμείνει το δολάριο το κυρίαρχο νόμισμα
ή μήπως το ευρώ και πιθανόν το ιαπωνικό γιέν θα σηκώσουν ανάστημα; Και ίσως το
πιο σημαντικό ερώτημα είναι αν θα καταφέρουν οι κεντρικοί τραπεζίτες να
διατηρήσουν τη δύναμη τους, το πρεστίζ τους ή θα χρεωθούν την ευθύνη για
κάποια από τα μελλοντικά οικονομικά προβλήματα;

Η τρέχουσα κυριαρχία του δολαρίου δεν αντικατοπτρίζει και κάποιο ανάλογο
παρελθόν του ως μέσο αποθήκευσης αξίας. Αν κάποιος χρησιμοποιήσει ως μέτρο τον
πληθωρισμό, ένα δολάριο του 1999 έχει περίπου την ίδια αξία με ένα κέρμα των
10 σεντς του 1900. Αν η αξία του δολαρίου μετρηθεί με βάση την εξέλιξη της
τιμής του χρυσού, τότε κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα το δολάριο έχασε το
93% της αξίας του.

Αντίθετα, η κυριαρχία του δολαρίου αντανακλά το ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών ως
της μεγαλύτερης οικονομίας του πλανήτη, με αγορές κεφαλαίου που ηγούνται των
αγορών όλου του κόσμου. Το δολάριο είναι το βασικό αποθεματικό νόμισμα για
όλες τις χώρες του κόσμου. Αποτελεί το βασικό νόμισμα στις διεθνείς
συναλλαγές. Επιχειρήσεις από τη Βραζιλία μέχρι την Ινδονησία χρωστούν δολάρια
και όχι ρεάλ ή ρουπίες.

Το ευρώ, το νόμισμα ένδεκα ευρωπαϊκών χωρών, δημιουργήθηκε, μεταξύ άλλων, για
να μειώσει την κυριαρχία του δολαρίου στην παγκόσμια οικονομία. Η πρώτη χρονιά
της ζωής του δεν ήταν ομαλή και η αξία του μειώθηκε. Ωστόσο, η χρήση του ευρώ
στον διεθνή δανεισμό αυξήθηκε.

Κάποιες μεγάλες οικονομίες, όπως η Βρετανία και η Ιαπωνία, μπορούν εύκολα να
διατηρούν κυμαινόμενες ισοτιμίες με το δολάριο και το ευρώ επειδή, μεταξύ
άλλων, αυτές οι χώρες διαθέτουν αγορές κεφαλαίων που επιτρέπουν στις
επιχειρήσεις να δανείζονται σε τοπικό νόμισμα. Ωστόσο, για πολλά άλλα
νομίσματα, οι επιλογές δεν είναι τόσο ξεκάθαρες. Μέχρι την ασιατική
νομισματική κρίση, πολλές χώρες εφήρμοζαν την πολιτική των σχεδόν
προκαθορισμένων συναλλαγματικών ισοτιμιών. Τα νομίσματά τους ήταν συνδεδεμένα
με το δολάριο, ορισμένες φορές με μια προγραμματισμένη βαθμιαία διολίσθηση.

Η ασιατική κρίση, ωστόσο, προσγείωσε απότομα πολλά από αυτά τα νομίσματα και
οδήγησε πολλούς στο συμπέρασμα ότι οι χώρες έχουν να διαλέξουν ανάμεσα σε δυο
επιλογές όσον αφορά στη συναλλαγματική τους πολιτική. Μπορούν να επιλέξουν το
σύστημα των ελεύθερα κυμαινόμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών που ανεβαίνουν ή
πέφτουν έναντι άλλων νομισμάτων με βάση τις δυνάμεις της αγοράς. Πρόκειται για
ένα σύστημα που επιτρέπει μεγάλη ευελιξία στις κυβερνήσεις αλλά κάνει δύσκολο
τον προγραμματισμό των επιχειρήσεων. Η εναλλακτική λύση είναι η υιοθέτηση μιας
απόλυτα προκαθορισμένης ισοτιμίας έναντι ενός μεγάλου ξένου νομίσματος.

Αυτή η επιλογή προκάλεσε και τη μεγάλη συζήτηση για την ανάγκη
«δολαριοποίησης» της Λατινικής Αμερικής, σύμφωνα με την οποία το δολάριο θα
έπαιρνε τη θέση των τοπικών νομισμάτων.

Τέτοιου είδους πολιτική θα έδινε τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις της Λατινικής
Αμερικής να δανείζονται με τα χαμηλά επιτόκια του δολαρίου, με τη σιγουριά των
μηδενικών πιθανοτήτων υποτίμησης. Το μειονέκτημα αυτής της προσέγγισης για τις
άλλες χώρες είναι ότι όταν η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών
χαράσσει τη νομισματική πολιτική της, είναι απίθανο να λάβει υπόψη της την
επίδραση των αποφάσεών της σε μια ξένη χώρα που «δολαριοποιήθηκε» αλλά η
οικονομία της δεν κινείται με τους ίδιους ρυθμούς που κινείται η αμερικανική οικονομία.

Οι κεντρικές τράπεζες

Ο ρόλος των κεντρικών τραπεζών είναι το άλλο μείζον ζήτημα. Πριν από έναν
αιώνα υπήρχαν μόνο 18 κεντρικές τράπεζες, 16 από τις οποίες βρίσκονταν στην
Ευρώπη. Οι άλλες δυο ήταν η ιαπωνική και η ινδονησιακή. Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα
των ΗΠΑ δημιουργήθηκε το 1913.

Τώρα υπάρχουν 172 κεντρικές τράπεζες και οι περισσότερες από αυτές
υποστηρίζουν ότι είναι ανεξάρτητες από τις εθνικές κυβερνήσεις. Η Ευρωπαϊκή
Κεντρική Τράπεζα αντιπροσωπεύει ένα νέο βαθμό ανεξαρτησίας καθώς καμία
κυβέρνηση δεν διορίζει όλα τα μέλη της. Η ανεξαρτησία αυτή ήταν σε μεγάλο
βαθμό αποτέλεσμα της επιτυχίας των σφιχτών νομισματικών πολιτικών που
ασκήθηκαν τη δεκαετία του ’80 όταν ο πληθωρισμός κάλπαζε.

Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ίσως αποδειχθεί ο πιο αμφιλεγόμενος
κατά τη διάρκεια της νέας δεκαετίας. Ενώ όποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι οι
οικονομίες της ζώνης του ευρώ, από τη Νάπολι μέχρι το Ελσίνκι, δεν αποκλίνουν
πλέον από αυτές των Ηνωμένων Πολιτειών, από τη Βοστώνη μέχρι το Λος Άντζελες
οι ΗΠΑ διαθέτουν μια πολιτική συνοχή που εκφράζεται μέσα από το κοινό τους
νόμισμα, το δολάριο. Επιπλέον οι ΗΠΑ διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη επαγγελματική
κινητικότητα που σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην κοινή γλώσσα.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι οι προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Κεντρική
Τράπεζα σε άσχημους καιρούς θα είναι πολύ πιο οξείες από αυτές που θα
αντιμετωπίσει η FED. Και αυτό επειδή απλά τα μη νομισματικά μέσα
σταθεροποίησης είναι λιγότερο ανεπτυγμένα στην Ευρώπη.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεν είναι, φυσικά, ο μόνος που θα κατηγορηθεί αν
οι ευρωπαϊκές οικονομίες βυθιστούν στην ύφεση. Το πιο σημαντικό ερώτημα για το
μέλλον του διεθνούς νομισματικού συστήματος είναι τι θα συμβεί αν η πίστη προς
τις κεντρικές τράπεζες πληγεί τόσο πολύ που θα αναζητηθούν νέοι τρόποι για τον
έλεγχο της αξίας των νομισμάτων.

Κάποιοι πιστεύουν ότι ο χρυσός θα επιστρέψει ως το μοναδικό πραγματικό χρήμα.
Εναλλακτικά, η αξία ενός νομίσματος μπορεί να συνδεθεί νε την αξία ενός
καλαθιού εμπορευμάτων.

Ένας κεντρικός τραπεζίτης, ο Μέρβιν Κινγκ, υποδιοικητής της Τράπεζας της
Αγγλίας, προέβλεψε ότι οι νέες τεχνολογίες της πληροφορικής μπορούν να δώσουν
τη δυνατότητα στους διαπραγματευτές να προσπεράσουν το χρήμα που δημιουργείται
από τις κυβερνήσεις, δημιουργώντας τις δικές τους σχετικές αξίες μέσω των
συναλλαγών. Η μονάδα μέτρησης, είπε ο ίδιος, μπορεί να είναι κάποιο εμπόρευμα
αφήνοντας τις κεντρικές τράπεζες έξω από την εξίσωση.

Αν αυτό επρόκειτο να συμβεί, «οι κεντρικές τράπεζες θα χάσουν τη δυνατότητά
τους να επηρεάζουν τη νομισματική πολιτική» και «οι διάδοχοι του Μπιλ Γκέιτς
θα πάρουν τις θέσεις των διαδόχων του Άλαν Γκρίνσπαν…».