Ο Εθνικός Ύμνος σε δεκαέξι γλώσσες

Πέρυσι, από τη στήλη αυτή, είχαμε εκφράσει την επιθυμία να υπάρξει σε βιβλίο
«Ο Ύμνος στην Ελευθερία του Δ. Σολωμού και οι ξενόγλωσσες μεταφράσεις του».
Φέτος, στην ίδια Expolanques, στο Παρίσι, είχαμε το βιβλίο στα χέρια μας.

Με την ευγενική χορηγία του υπουργού Πολιτισμού κ. Ευάγγελου Βενιζέλου το
όραμα έγινε πραγματικότητα. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας (του οποίου προΐσταται
ο καθηγητής, μεταφραστής, δοκιμιογράφος, δημοσιογράφος και από πέρυσι και
ηθοποιός, κ. Δημήτρης Μαρωνίτης) μας χάρισε, στην ημέρα όπου η Ελλάδα είχε την
τιμητική της, μέσα στα πλαίσια της Παγκόσμιας Έκθεσης Γλωσσών (Expolanques),
ένα κομψό βιβλιαράκι που, βασισμένο στο αρχείο του βάρδου της Θεσσαλονίκης,
ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου, τυπώθηκε με τη στοργική επιμέλεια της κ.
Κατερίνας Τικτοπούλου.

Και μόνο οι διαφορετικές εκδοχές τού «σε γνωρίζω από την κόψη / του σπαθιού
την την τρομερή» σε μία και μόνο από τις 16 γλώσσες που ο Ύμνος μεταφράστηκε,
αρκεί να μας καταδείξει με ενάργεια το «πρόβλημα» του περάσματος μιας γλώσσας
σε μιαν άλλη, αναδεικνύοντας έτσι πόση σημασία έχει τελικά αυτή η ίδια η
Expolangues, που κάθε χρόνο γίνεται στο Παρίσι, λίγο πριν από την Τυροκομική
Έκθεση κι αμέσως μετά, την έκθεση των βοοειδών.

(Διότι η γλώσσα, σπεύδουμε αμέσως να πούμε, είναι κι αυτή ένα «αγαθό» που
εισάγεται ή εξάγεται, όπως όλα τα αγαθά, ανάλογα με την προσφορά και τη ζήτησή
της στην ελεύθερη αγορά. Γι’ αυτό και οι Γάλλοι, φέτος, ανακήρυξαν τη
«Γαλλοφωνία» ως τιμώμενη Κυρία της Expolangues, διότι η Madam αυτή χάνοντας
συνεχώς την πελατεία της μπροστά στην αγγλοσαξονική Lady, έχει ανάγκη κάποιας
στήριξης για να μην εξαφανιστεί τελείως).

Έχουμε και λέμε λοιπόν: Yes! Ι know thee by the lightning / of the
tyrant-slaying glaive (1825). By thy falcion’s edge tremendous / by the glance
that measure earth. (1861). Ούτε μια λέξη σχεδόν ίδια ανάμεσα στις δύο πρώτες
αυτές μεταφράσεις. Και όμως το κείμενο το οποίο μεταφράζουν είναι το ίδιο. «Σε
γνωρίζω από την κόψη / του σπαθιού την τρομερή»!

Τα πράγματα δεν μοιάζουν να καλυτερεύουν αργότερα: Well Ι know thee by thee
keen edge / of thy terror-strinking brand. Ενώ το 1884 έχουμε το δίστιχο: Ι
know thee by the trenchant gleaming/radiant from thy battle sword.

Πάλι είμαστε στη δυσάρεστη θέση να διαπιστώσουμε πως κανείς μεταφραστής δεν
συμπίπτει με κανέναν άλλον ούτε καν σε μια ίδια λέξη. Πάμε παρακάτω. Στη
μετάφραση του R. Kipling (του γνωστού σε όλους μας συγγραφέα και ποιητή του
«Αν…») (1918): We know thee of old/oh, divinly restored / by the light of
thine eyes / and the light of the Sword.

Δώσαμε ολόκληρο το πρώτο τετράστιχο του Εθνικού μας Ύμνου, γιατί αλλιώς θα
φαινόταν (από τους δύο και μόνο πρώτους στίχους) ότι ο μεταφραστής, αν και
διάσημος στη χώρα του, λάθεψε εθνικό ύμνο…

Το 1940, με την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, ο Jeckings, καθηγητής στο
Κέμπριτζ, μεταφράζει: Yes Ι know thee by the playing / of that terrible keen
blade… Ενώ οι Θ.Φ. Στεφανίδης και Γιώργος Κατσίμπαλης (1945): Ι behold thee
in the flashing / of the fiery sword of dread.

Η Rae Dalven το 1949 επιστρέφει στο know για το «γνωρίζω» εγκαταλείποντας το
σαιξπηρικό behold του «Κολοσσού του Μαρουσιού» Κατσίμπαλη: Ι know you by the
blade / of your dead sword.

Τέλος, ο Τρυπάνης (υπουργός Πολιτισμού στην πρώτη κυβέρνηση Καραμανλή μετά το
’74) «αναγνωρίζει» (recognize) αντί να «γνωρίζει»: Ι recognize you by the
heroic edge of your sword.

Ο Μασκαλέρης (καθηγητής της Νεοελληνικής στο Σαν Φρατσίσκο) το 1976 επιστρέφει
στο αρχετυπικό know με το Ι know you by the cutting edge / of your dread sword.

Στο μεταξύ είναι η εποχή που το διάσημο μυθιστόρημα του Σώμερσετ Μωμ, «Στην
κόψη του ξυραφιού» (On the razor’s edge) βρίσκεται στη δύση του και στην αγορά
εμφανίζονται τα πρώτα ξυραφάκια της μιας χρήσεως. Το επίθετο sharp βρίσκεται
πρώτο στις διαφημίσεις κι έτσι έχουμε το: Ι know you by the sharp blade / of
your terrifying sword, του καλύτερου ίσως μελετητή στη χώρα μας του λόρδου
Βύρωνα, καθηγητή κ. Βύρωνα Ραΐζη.

Διαπιστώνουμε λοιπόν, από το συγκεκριμένο αυτό παράδειγμα, πως δεν υπάρχει
γλώσσα στατική. Γι’ αυτό και το περίπτερο στην Expolangues του υπουργείου
Παιδείας ήταν κάτι περισσότερο από άρτιο. Έβλεπες μέσα από τις διαφορετικές
μεθόδους διδασκαλίας των Νέων Ελληνικών τη συνεχή εξέλιξή τους και με τις
μεταφράσεις, το πληροφοριακό υλικό, τα εγχειρίδια, τις γραμματικές, τα λεξικά,
το συνεχές κι αυξανόμενο ενδιαφέρον των ξένων για τις πηγές του πολιτισμού
τους, δηλαδή τη γλώσσα μας. Το ΥΠΕΠΘ εκπροσωπήθηκε επάξια από την κυρία
Γκολάντα (γενική διευθύντρια των Διεθνών Σχέσεων του υπουργείου), την κυρία
Σγάρτσου (υπεύθυνη του Τμήματος Διεθνών Ανταλλαγών) και την κυρία Ζαχαριάδου,
συντονίστρια εκπαίδευσης στην ελληνική πρεσβεία του Παρισιού, υπό τον νέο
δραστήριο πρέσβη κ. Ηλία Κλη.