ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Μια πνευματική στάση

«Το μόνο θετικό στοιχείο που έχει η φήμη είναι ότι σου επιτρέπει να έρχεσαι
πιο κοντά στους ανθρώπους». Ζοζέ Σαραμάγκου, συγγραφέας, ποιητής και δημοσιογράφος.

Ζοζέ Σαραμάγκου: «Το χειρότερο είναι ότι πολλές φορές ψάχνουμε τους άλλους γιατί δεν ξέρουμε ποιοι είμαστε εμείς»

ΤΗΝ ΕΙΔΗΣΗ ότι του απενεμήθη το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο Σαραμάγκου την
πληροφορήθηκε στο αεροδρόμιο. Ετοιμαζόταν να φύγει από τη Φρανκφούρτη, όπου
είχε έλθει για να λάβει μέρος σε μια συζήτηση περί κομμουνισμού. Είχε αρνηθεί
να απαντήσει στην ερώτηση μιας μεξικανής δημοσιογράφου για το πρόσφατο ταξίδι
του στο Τσιάπας, λέγοντας ότι οι ιδέες του είναι γνωστές και δεν τις έκρυψε
ποτέ. Επέμεινε όμως πως, ναι, είναι δυνατόν να είσαι σήμερα κομμουνιστής. Κι
ας κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση, κι ας παρέσυρε στην πτώση της τις λεγόμενες
λαϊκές δημοκρατίες, κι ας άλλαξε η Κίνα λιγότερο απ’ όσο αναμενόταν, κι ας
είναι η Βόρεια Κορέα μια τραγική φάρσα, κι ας εξακολουθούν οι Ηνωμένες
Πολιτείες να σφίγγουν τον λαιμό της Κούβας.

Γιατί το να είσαι κομμουνιστής ή σοσιαλιστής ­ συνέχισε ο συγγραφέας ­ είναι
πάνω απ’ όλα μια πνευματική στάση. Όπως έλεγαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς: «Αν ο
άνθρωπος διαμορφώνεται από τις συνθήκες, τότε είναι αναγκαίο να διαμορφωθούν
οι συνθήκες με ανθρώπινο τρόπο». Αυτό τα λέει όλα. Μόνο μια «κομμουνιστική
πνευματική στάση» μπορεί να διατηρεί ζωντανές, ως κανόνα σκέψης και
συμπεριφοράς, αυτές τις λέξεις. Σε όλες τις συνθήκες.

Λέξεις; Τι κρύβεται πίσω από τις λέξεις; «Πιστεύω πως κατά βάθος οι λέξεις
χρησιμεύουν μόνο για την αναζήτηση του νοήματος», έλεγε ο Σαραμάγκου σε
πρόσφατη συνέντευξή του στην «Ελ Παΐς». «Δεν είναι οι ίδιες το νόημα,
χρησιμεύουν για την αναζήτηση του νοήματος, ή κάποιου νοήματος, και ίσως όλες
μαζί, οργανωμένες, τοποθετημένες σε λογική σειρά, να μπορούν να μας δώσουν ένα
νόημα, η αλήθεια είναι όμως ότι δεν ξέρω. Τι είναι οι λέξεις; Μερικές φορές
λέμε ότι ο ήχος είναι πολύ πιο πλούσιος, πολύ πιο πυκνός, πολύ πιο ουσιαστικός
από τις λέξεις, αφού οι λέξεις δεν χρησιμεύουν συχνά παρά για να κρύβουν, να
συγκαλύπτουν, να εξαφανίζουν, πράγμα λίγο περίεργο, γιατί μια λέξη που
χρησιμοποιείται για να διδάξει μπορεί να κρύβει αυτό ακριβώς που διδάσκει, δεν ξέρω».

Αυτό που ξέρει ο συγγραφέας του «Κατά Ιησούν Ευαγγελίου» είναι ότι στα 76 του
χρόνια το όνομά του ακούστηκε και στην τελευταία γωνιά της γης. Πώς θα τα
βγάλει πέρα με τη φήμη; Είναι ναρκωτικό η φήμη; «Όχι, δεν το πιστεύω, ιδίως αν
λάβεις υπόψη ότι στον κόσμο όλα είναι πρόσκαιρα και σχετικά. Ζεις για 60, 70,
80, 100 χρόνια ­ δεν είναι τίποτα. Είσαι καταδικασμένος να μην είσαι τίποτα,
ακόμη χειρότερα, είσαι καταδικασμένος να είσαι αυτό που υπήρξες κι αυτό που
έκανες, και όλα χάνονται μέσα στη λήθη. Κι αν πιστεύεις ότι οι ερχόμενες
γενιές θα ξέρουν το όνομά σου και θα διαβάζουν το έργο σου, πλανάσαι. Κι αυτό,
ναι, είναι ναρκωτικό».