Ποινικοποιείται η αλληλεγγύη;

Ο Δημήτρης Κούγκας και η Ελένη Παληοτζήκα, έκαναν 57 ημέρες απεργία πείνας,
διαμαρτυρόμενοι για το εκπαιδευτικό νομοσχέδιο. Σε συναυλία συμπαράστασης στην
απεργία τους συνελήφθησαν ο Μιχάλης Αναγνώστου, ο Γιώργος Μιχαηλίδης και η
Ελένη Μανάβη. Ο Δημήτρης Κούγκας και η Ελένη Παληοτζήκα διαμαρτύρονται για τη
σύλληψη των τριών νέων, ξεκινώντας από μια αναδρομή στην ιστορία της έννοιας
της δικαιοσύνης:

«ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ δικαιοσύνη σήμερα, λίγα χρόνια πριν από τη νέα χιλιετηρίδα; Αυτό
είναι το ερώτημα που θέτει πιεστικά η φιλοσοφία και το οποίο πρέπει να
αντιμετωπισθεί από τη σκοπιά της βαθύτατης κρίσης του δικαίου. Η κρίση του
νόμου, τόσο ως γνωστικού αντικειμένου όσο και ως κοινωνικής πρακτικής και
επαγγελματικής δράσης, παίρνει δύο μορφές: εμφανίζεται ως μεταλλαγή της μορφής
του δικαίου και ως αίτημα επανασύνδεσης του νόμου με την ηθική» (Warringron –
Dourinas). Για να απαντήσουμε όμως στο ερώτημα τι είναι δικαιοσύνη σήμερα,
είναι απαραίτητη μια αναδρομή. Το δίκαιο, δηλαδή οι κανόνες ρύθμισης της
ελευθερίας και της ισότητας στα βάθη των αιώνων και στους διάφορους λαούς
εκπορεύονταν από την παράδοση, τον Θεό ή τους θεούς και απονέμονταν από τους
ιερείς, τους βασιλείς, τους σοφούς ή τους γέροντες. Στις κοινωνίες αυτές ο
νόμος δεν μπορούσε να τεθεί υπό συζήτηση ή, με άλλα λόγια, να αμφισβητηθεί.
Για πρώτη φορά θεσπίστηκαν νόμοι από όλους τους πολίτες, ή επικυρώθηκαν ως
νομοθεσία από αυτούς, στην Αθήνα και κατ’ επέκταση στην Κόρινθο, στη Θήβα, στη
Σπάρτη. Έτσι «ο νόμος, ως κανόνας συμπεριφοράς, αφενός μεν εξανθρωπίστηκε,
δηλαδή αποδεσμεύθηκε από μεταφυσικές, θεϊκές και οιονεί εξ αποκαλύψεως
καταβολές, αφετέρου δε, επέφερε την αποπροσωποποίηση της εξουσίας στον βαθμό
που δεν ήταν πλέον προϊόν αυθαίρετης βούλησης ορισμένων προσώπων, αλλά
συμβατική έκφραση της συναίνεσης των συμβιούντων ανθρώπων, δηλαδή του
αυτοκαθορισμού τους», όπως γράφει ο Αρ. Μάνεσης της Ακαδημίας Αθηνών. Παρόμοια
διαπίστωση κάνει και ο Καστοριάδης, λέγοντας: «Δίκαιη κοινωνία είναι μια
κοινωνία στην οποία το ζήτημα της δικαιοσύνης παραμένει σταθερά ανοικτό μέσα
στην κίνηση της ρητής αυτοθέσμισής της». Ο Αριστοτέλης δίνει τον ορισμό του
δικαίου στα «Ηθικά» του: «Αποκαλούμε, με μια παραδοχή, δίκαιο όλο αυτό που
δημιουργεί και κατοχυρώνει, για τη θεσμισμένη κοινωνία, την ευτυχία». Ο νόμος
επιτελούσε για τους αρχαίους Έλληνες ένα έργο όχι μόνο απαγόρευσης και
επιτήρησης αλλά και αγωγής. Ο Ισοκράτης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης θεωρούν
τους νόμους ιδεώδες σύστημα εκπαίδευσης. Στην αθηναϊκή δημοκρατία η πόλη ήταν
αυτόνομος και αυτόδικος· δηλαδή οι ίδιοι οι πολίτες και όχι οι αντιπρόσωποί
τους νομοθετούσαν και εκδίκαζαν τις υποθέσεις ως δικαστές διά κληρώσεως. Η Ντε
Ρομιγύ της Γαλλικής Ακαδημίας αναφέρει ότι ο νόμος γεννήθηκε με τη δημοκρατία.
Έχοντας ένα σύστημα περίπλοκο και πολύπλοκο απέτρεπαν τις παρασπονδίες όπως με
τη «γραφή παρανόμων» που απέκλειε τις άσκοπες μεταβολές, αφού έδινε στον
πολίτη την ευκαιρία να αποδείξει το άδικο ενός νόμου και να τον καταργήσει στο
διά κληρώσεως λαϊκό ορκωτό δικαστήριο των 501 ή 1.001 ή 1.501 πολιτών. Αυτός
δε που είχε προτείνει τον συγκεκριμένο νόμο τιμωρούνταν αυστηρά γιατί
εξαπάτησε τον λαό. Τον ίδιο σκοπό εξυπηρετούσε και η διαδικασία της γραφής
«νόμον μη επιτήδειον θείναι», να προστατεύσει το νομοθετικό οικοδόμημα της
πόλης από την ακαταλληλότητα ενός νόμου και ιδίως αντιθέτου προς τα συμφέροντα
του λαού. Με την κατάλυση των πόλεων εμφανίστηκαν το ρωμαϊκό δίκαιο, το
φεουδαλικό, το κανονικό της Εκκλησίας, το βασιλικό, το εμπορικό και το φυσικό
δίκαιο. Στον δε Μεσαίωνα επεκράτησε η δημόσια κατακρεούργηση των
κατηγορουμένων, ένα θέαμα απεχθές και βάρβαρο που μαρτυρεί την αθλιότητα της
κοινωνίας· ώσπου εμφανίστηκαν οι φυλακές και εύλογα θέτει ο Φουκώ το ερώτημα
στο «Η γέννηση της φυλακής»: «Από πού ξεκινάει αυτή η παράξενη πρακτική και το
περίεργο σχέδιο να φυλακίζεις για να αναμορφώσεις, που προβάλλουν όλοι οι
σύγχρονοι ποινικοί κώδικες; Μήπως πρόκειται για κάποια παλιά κληρονομιά των
μπουντρουμιών του Μεσαίωνα; Μάλλον, ίσως, για μια νεώτερη τεχνολογία: για την
οργάνωση, από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα, ενός συνόλου από διαδικασίες για
αστυνόμευση, έλεγχο, επιτήρηση, διαπαιδαγώγηση των ατόμων, κάνοντάς τους
συγχρόνως “πειθαρχικούς και ωφέλιμους”. Δεν τιμωρούμε πια αλλά αναμορφώνουμε.
Εξ ου και η ονομασία αναμορφωτήρια ή σωφρονιστικά καταστήματα». Και ο Δημήτρης
Κούγκος και η Ελένη Παληοτζήκα προχωρούν στο θέμα της απεργίας:

Και με αυτές τις διαπιστώσεις φθάνουμε στην αιτία για την οποία γράφτηκε αυτό
το κείμενο. Εναντιωθήκαμε ως πολίτες με την ιδιότητα του εκπαιδευτικού
λειτουργού στο νομοσχέδιο του μίσους για την εκπαίδευση, όπως το ονομάζουμε,
κάνοντας απεργία πείνας 57 ημέρες, εκ των οποίων 47 στον δρόμο και 10 στο
νοσοκομείο, φθάνοντας στα όρια του θανάτου, γιατί θεωρήσαμε ότι αυτό το
νομοσχέδιο, στην καλύτερη περίπτωση, θα καταστήσει τα παιδιά νευρωτικά ναυάγια
– ψυχρές μηχανές. Την αγωνία μας αυτή την ενστερνίστηκαν και οι τρεις νέοι, ο
Μιχάλης Αναγνώστου, ο Γιώργος Μιχαηλίδης και η Ελένη Μανάβη, που παρέστησαν
στη συναυλία αλληλεγγύης στις φοιτητικές εστίες Αθηνών. Δημιουργήθηκαν όμως
επεισόδια και καταστροφές γύρω από τον χώρο και συνελήφθησαν οι 3, ενώ δεν
συμμετείχαν στα επεισόδια, αφού μάλιστα ο ένας ήταν μέλος του μουσικού
συγκροτήματος, και απλώς επέστρεφαν στο σπίτι τους μετά τη βίαιη διάλυση της
συναυλίας από την αστυνομία. Και τίθεται αμείλικτο το ερώτημα: είναι αυτός
λόγος να σαπίζουν στη φυλακή; Και πώς θα τους αποζημιώσει ψυχικά κυρίως αλλά
και ηθικά το κράτος τώρα που θα αποδειχθεί η αθωότητά τους για τη σωρεία
«κακουργημάτων» που δήθεν διέπραξαν; Θα επιβεβαιωθεί, άραγε, η ρήση από τους
«νόμους» του Πλάτωνα που βαρύτατα καταλόγιζε; «Οι νομοθέτες νομοθετούν χωρίς
να συνδυάζουν πειθώ και εξαναγκασμό αλλά μόνο την καθαρή βία». Οι νομοθέτες
και οι δικαστές όμως θα έπρεπε να είναι έμμεσα οι παιδαγωγοί του λαού, ένα
καθήκον ευγενικό μα και δύσκολο. Η άμεση αποφυλάκισή τους θα ήταν ένα ψήγμα
αποκατάστασής τους αν και μια προφυλάκιση χωρίς την εκδίκαση είναι μία μέθοδος
εξόχως σκληρή κατά τη γνώμη μας. Συμπαραστεκόμαστε αμέριστα στην επώδυνη
ταλαιπωρία αυτών των νέων που δείξαν αλληλεγγύη και ευαισθησία στην αγωνιώδη
για την παιδεία πράξη μας· γιατί η ανεπάρκεια ή η πλήρης απουσία του
συναισθήματος της ανθρώπινης αλληλεγγύης γεννάει την εξαθλίωση και τη
βαρβαρότητα. Η δικαιοσύνη οφείλει να σταθεί στο ύψος της, διαφορετικά θα
πολλαπλασιάζονται τα προβλήματα και οι άσχημες εντυπώσεις, όπως έγινε με δύο
πρόσφατες περιπτώσεις, του απεξαρτημένου από τα ναρκωτικά Πουρσανίδη που
οδηγήθηκε στη φυλακή και του οκτάχρονου(!) κοριτσιού, που θα οδηγούνταν στη
φυλακή καταδικασμένη για επαιτεία, αν δεν συγκέντρωναν χρήματα οι δικηγόροι
Θεσ/νίκης, που δείξαν ότι έχουν ακόμα ευαισθησία. Για να μην φθάσουμε στο
σημείο που προτάθηκε στις ΗΠΑ να εκδικάζουν ψυχρά με δεδομένα οι ηλεκτρονικοί
υπολογιστές. Άλλως, το ερώτημα του Πασκάλ: «Είναι ο νόμος νόμος επειδή είναι
δίκαιος ή είναι ο νόμος δίκαιος επειδή είναι νόμος;» απαντάται με το είναι ο
νόμος δίκαιος επειδή απλά είναι νόμος! «Η πολιτεία με τους νόμους
διαπαιδαγωγεί τους ανθρώπους» λέει ο Σιμωνίδης, ενώ «η περιφρόνηση των
πλεονεκτημάτων της ευνομίας οδηγεί στην τυραννία», γράφει ο ανώνυμος του
Ιάμβλιχου.

Η αλληλεγγύη για την οποία κατηγορούνται οι 3 νέοι δείχνει στην ουσία ότι
έχουν ήθος και παιδεία σε μια απρόσωπη, κομφορμιστική και ιδιωτεύουσα κοινωνία
που όλοι τη στιγματίζουν αλλά συμμετέχουν. Άλλωστε έρχεται σε πλήρη
«συμμόρφωση» με το Σύνταγμα, άρθρο 25 § 4 που λέει: «Το κράτος δικαιούται να
αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής
αλληλεγγύης». Έτσι η πρόσφατη απόφαση του Αρείου Πάγου με την οποία
ποινικοποιείται η αλληλεγγύη αφού όποιος δεν εξαφανιστεί από χώρους που
πραγματοποιούνται διαμαρτυρίες αλλά παραμένει έστω και σαν θεατής θα
τιμωρείται με φυλάκιση, είναι σίγουρο ότι θα δημιουργήσει πολλά προβλήματα
στην κοινωνία. Όμως ο νόμος δεν πρέπει να διατυπώνει μόνο τις απαγορεύσεις
αλλά να δίνει και θετικά κίνητρα καθώς και να δημιουργεί ανθρώπους ικανούς να
δίνουν ουσιώδες περιεχόμενο στην κοινωνική ζωή.

Κλείνοντας, ευχόμενοι άμεση αποφυλάκιση στους άδικα ταλαιπωρημένους νέους, θα
αναφέρουμε τα λόγια του Δημοσθένη από τον «Κατά Τιμοκράτους»: «Οι νόμοι
αποτελούν τα ήθη της πόλεως» και «καμία πόλη δεν σώθηκε ποτέ ως τώρα,
μεταχειρισθείσα νόμους κακούς». Ας μη λησμονούμε ότι η απόφαση βγαίνει στην
Αθήνα, την πόλη που δημιούργησε το νόμο, τη δημοκρατία και την ελευθερία.