ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εσφαλμένες εκτιμήσεις

Τα αίτια των περισσοτέρων προβλημάτων εξωτερικής πολιτικής μιας χώρας είναι οι
εσφαλμένες εκτιμήσεις για τα διεθνή δρώμενα. Στην Ελλάδα, είναι ίσως το
μεγαλύτερό μας πρόβλημα.

Φαίνεται πως πολλοί δυσκολεύονται να κατανοήσουν επαρκώς βασικά και ουσιώδη
ζητήματα: ενόσω υπάρχουν διαφορετικές κοινωνίες και ανεξάρτητα κράτη, το
διεθνές σύστημα θα είναι άναρχο, δηλαδή δεν θα υπάρχει παγκόσμια ρυθμιστική
εξουσία και το αναπόφευκτα «ημιτελές» ­ λόγω ηγεμονισμού ­ «διεθνές δίκαιο» θα
εδράζεται στις αρχές της «κρατικής κυριαρχίας», της «μη παρέμβασης», της
«διακρατικής ισοτιμίας» και της «εσωτερικής αυτοδιάθεσης» κάθε κοινωνίας. Όταν
μια χώρα αντιμετωπίζει απειλές, η μόνη πολιτικά υπεύθυνη στάση συνίσταται στην
εσωτερική εξισορρόπηση (βελτίωση των εσωτερικών συντελεστών ισχύος, όπως
οικονομία, φρόνημα, πατριωτισμός) και στην εξωτερική εξισορρόπηση
(αποτελεσματικές συμμαχίες με άλλα κράτη που έχουν συμφέρον να μας ενισχύσουν
ή να πολεμήσουν μαζί μας). Οι υπόλοιπες επιλογές, δεν είναι παρά μόνον
επικουρικής σημασίας. Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, οι περί του αντιθέτου
εσφαλμένες εκτιμήσεις προκαλούν ταλάντωση του φρονήματος μεταξύ μοιρολατρίας
και γραφικών πανηγυρισμών και της εξωτερικής πολιτικής μεταξύ κακού και
χειρότερου. Πάντως, δεν μπορούμε παρά να παρατηρήσουμε πως το Κυπριακό
συνεχίζει να διολισθαίνει προς το χειρότερο, το Μακεδονικό δυνατό μελλοντικά
να αποτελέσει το μεγαλύτερο ζήτημα αλυτρωτισμού στα Βαλκάνια και ο κατευνασμός
της τουρκικής απειλής πολλαπλασιάζει τον τουρκικό επεκτατισμό και την τουρκική
επιθετικότητα. Στην Ευρώπη, εξάλλου, οι ιταλικές θέσεις προδίδουν την αφέλεια
ουτοπικών δοξασιών περί «ευρωπαϊκής εγγύησης των συνόρων μας».

Αφορμή για τις πιο πάνω σκέψεις είναι τα σχόλια του Georgi Arbatov κατά τη
διάρκεια ετήσιου σεμιναρίου του Παντείου Πανεπιστημίου στην Κέρκυρα. Ο
Arbatov, βασικός συντελεστής της σοβιετικής διπλωματίας επί πολλές δεκαετίες,
φώτισε κρίσιμα ζητήματα της ελληνικής (ελλαδικής και κυπριακής) εξωτερικής
πολιτικής των τελευταίων τριάντα χρόνων. Από τα πιο αρμόδια χείλη, ακούσαμε
πως οι ελληνικές διπλωματικές επιλογές των δεκαετιών 1960, 1970 και 1980,
ουσιαστικά, ήταν αφελείς και ανόητες. Δεν είχε, επισήμανε, οποιαδήποτε
στρατηγική σημασία η Κύπρος για τη Σοβιετική Ένωση. Επομένως, το «σοβιετικό
καλάθι» στο οποίο βάλαμε τα περισσότερα αυγά μας, ήταν τρύπιο. Ενώ άλλοι ήταν
οι αποτελεσματικοί διπλωματικοί και στρατιωτικοί προσανατολισμοί που
επιβαλλόταν να ακολουθήσουμε, η ελληνική διπλωματία (ελλαδική και κυπριακή),
σχεδόν μαζοχιστικά, θεωρούσε την Σοβιετική Ένωση ως σωτήρα και τον κυριότερο
σύμμαχο. Έτσι προέκυψαν αγορές πεπαλαιωμένων τανκς και τορπιλακάτων, υιοθέτηση
αμέτρητων άχρηστων ψηφισμάτων του ΟΗΕ, πρωτοκαθεδρίες στο κίνημα των
«Αδεσμεύτων», το «πολωνικό έπος» της Ελλάδας στις αρχές της δεκαετίας του 1980
και, πρωτίστως, η απείρου κάλλους προσήλωσή μας στην σοβιετική πρόταση για
«Διεθνή Διάσκεψη». Δηλαδή, αφελώς και ανόητα, στηρίξαμε πολιτικές που αφορούν
την επιβίωσή μας πάνω σε μια ανελαστικά μικρή ή και ανύπαρκτη σοβιετική
ενίσχυση. Ουσιαστικά, η μόνη επιδίωξη της ΕΣΣΔ ήταν η δημιουργία προβλημάτων
στο Δυτικό στρατόπεδο. Γιατί μας απασχολούν σήμερα αυτές οι πτυχές; Επειδή η
ίδια προχειρότητα με την οποία, τότε, αναλύσαμε τις διαχρονικές γεωπολιτικές
τάσεις, τις δομές ισχύος και συμφερόντων, τη σημασία του διεθνούς δικαίου, την
διπλωματία των αντιπάλων μας και τις στρατηγικές των μεγάλων δυνάμεων, δυνατό
να επαναλαμβάνεται σήμερα. Εάν όντως αυτό συμβαίνει, οι μελλοντικές επιπτώσεις
θα είναι ανάλογα καταστροφικές. Συναφώς, τι απαντήσεις έχουμε δώσει για
κρίσιμα ερωτήματα όπως τα πιο κάτω: Ποιοι θα είναι οι πραγματικοί μας σύμμαχοι
εάν δεχθούμε τουρκική στρατιωτική επίθεση; Πόσο υπολογίζουμε στην ευρωπαϊκή
«εγγύηση των ελληνικών συνόρων»;. Μήπως άλλαξε ο άναρχος χαρακτήρας του
διεθνούς συστήματος, για να μπορούμε πλέον να στηρίξουμε την επιβίωσή της στο
διεθνές δίκαιο και στους διεθνείς θεσμούς; Πώς διαμορφώνονται οι παγκόσμιες
στρατηγικές δομές και πόσο σημερινές εναλλακτικές διπλωματικές επιλογές θα
μπορούσαν να επηρεάσουν την μακροχρόνια θέση, ρόλο και ασφάλεια της Ελλάδας;
Δυστυχώς, ίσως είναι μάταιο να θέτει κάποιος τέτοια κρίσιμα ερωτήματα στην
εποχή της μικροπολιτικής εκμετάλλευσης των πάντων. Πρόσφατο παράδειγμα, η ­
κατά τα άλλα ίσως θετική ­ ανάθεση της διοργάνωσης της Ολυμπιάδας του 2004
στην Ελλάδα, η οποία προκάλεσε άνευ προηγουμένου και εκτός αναλογιών
υπερεθνικιστικό παραλήρημα. Ταλάντευση και πάλιν, λοιπόν, μεταξύ μοιρολατρίας
και αφελών εθνικιστικών ξεσπασμάτων;

Ο Παναγιώτης Ήφαιστος είναι αν. καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών
Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.