Η ασφάλεια προϋποθέτει την αδυναμία των άλλων

Η πολιτική κληρονομιά ενός ηγέτη διακρίνεται συχνά στις ιδέες που οι αντίπαλοί του παύουν να αμφισβητούν. Στην περίπτωση του Μπενιαμίν Νετανιάχου, αυτό ίσως αποτελεί το ουσιαστικότερο μέτρο της επιρροής του. Η ισραηλινή πολιτική ζωή περιστρέφεται εδώ και χρόνια γύρω από το πρόσωπό του, την παραμονή του στην εξουσία και τις προϋποθέσεις απομάκρυνσής του. Στο μεταξύ, όμως, το ίδιο το έδαφος πάνω στο οποίο διεξάγεται η αντιπαράθεση έχει μετακινηθεί. Η προοπτική μιας πολιτικής διευθέτησης με τους Παλαιστίνιους έχει υποχωρήσει, ενώ η στρατιωτική υπεροχή έχει αποκτήσει ολοένα μεγαλύτερο βάρος ως απάντηση στα προβλήματα της χώρας.

Η μετατόπιση προς τα δεξιά υπερβαίνει την εκλογική αντοχή του Λικούντ του Νετανιάχου. Αφορά την τοπογραφία των πολιτικών δυνάμεων και τον τρόπο με τον οποίο σημαντικά τμήματα της κοινωνίας αντιλαμβάνονται την ασφάλεια και τις σχέσεις με τους Παλαιστίνιους. Το Ισραηλινό Ινστιτούτο Δημοκρατίας έχει καταγράψει τον δεξιό αυτοπροσδιορισμό εβραίων ψηφοφόρων ακόμη και σε κόμματα έξω από το παραδοσιακό δεξιό στρατόπεδο. Η αντίθεση στον Νετανιάχου δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην απόρριψη των βασικών πολιτικών παραδοχών του.

Η πορεία του Εργατικού Κόμματος αποτυπώνει παραστατικά το εύρος της αλλαγής. Η παράταξη που πρωταγωνίστησε στη συγκρότηση του κράτους και, υπό τον Γιτζάκ Ράμπιν, στην ειρηνευτική διαδικασία του Οσλο περιορίστηκε στις εκλογές του 2022 σε τέσσερις έδρες. Το αριστερό Μερέτζ που υποστήριζε τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ειρηνική επίλυση του Παλαιστινιακού έμεινε εκτός Βουλής. Η συνένωση των δύο κομμάτων το 2024 σε έναν νέο πολιτικό σχηματισμό, τους Δημοκράτες, αποτέλεσε προσπάθεια ανασυγκρότησης της αποδυναμωμένης ισραηλινής Κεντροαριστεράς με περιορισμένη προς το παρόν επιτυχία. Η απόσταση από την εποχή κατά την οποία η Εργατική παράταξη μπορούσε να καθορίζει την πολιτική ατζέντα είναι τεράστια.

Η μετατόπιση αυτή απέκτησε διάρκεια επειδή στηρίχθηκε σε μια κοινωνική και πολιτική συμμαχία που ο Νετανιάχου κατόρθωσε να συνδέσει με τη δική του ηγεσία. Στο εσωτερικό της συναντήθηκαν διαφορετικές προσδοκίες: η διεκδίκηση ισότιμης θέσης από κοινωνικές ομάδες που είχαν βιώσει διακρίσεις, η επιδίωξη των υπερορθόδοξων Εβραίων να διατηρήσουν τον ιδιαίτερο τρόπο ζωής τους και κρατική στήριξη, και η επιδίωξη του εποικιστικού κινήματος να επεκτείνει τους ισραηλινούς οικισμούς στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη και να τους ενσωματώσει μόνιμα στο Ισραήλ.

Τα χαρακτηριστικά της κυβέρνησης Λικούντ

Το Λικούντ διέθετε ήδη, από την εποχή του Μεναχέμ Μπέγκιν, ο οποίος οδήγησε το κόμμα για πρώτη φορά στην εξουσία το 1977, ισχυρά ερείσματα μεταξύ των Μιζραχί – Εβραίων με καταγωγή από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, των οποίων η σχέση με την Εργατική παράταξη, που εκπροσωπούσε κυρίως το κυρίαρχο Ασκεναζί κατεστημένο ευρωπαϊκής προέλευσης, είχε σημαδευτεί από την εμπειρία κοινωνικών διακρίσεων και την υποτίμηση της πολιτισμικής τους κληρονομιάς. Η υποστήριξή τους προς τη Δεξιά συνδέθηκε έτσι με ένα αίτημα αξιοπρέπειας και ισότιμης συμμετοχής στην εθνική ζωή. Ο Νετανιάχου αξιοποίησε αυτή την κληρονομιά, ανανεώνοντας την υπόσχεση ότι το Λικούντ εκπροσωπεί όσους οι παλαιές ελίτ εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν αφ’ υψηλού. Η πολιτική αποτελεσματικότητα αυτής της αφήγησης βασίζεται στην αντοχή της ύστερα από δεκαετίες δεξιάς διακυβέρνησης. Η εκλογική επικράτηση μπορούσε να παρουσιάζεται ως ανολοκλήρωτη νίκη, εφόσον τα δικαστήρια, τα μέσα ενημέρωσης και άλλοι θεσμοί περιγράφονταν ως προπύργια μιας ελίτ που εμπόδιζε την άσκηση της λαϊκής εξουσίας. Η επιβίωση της κυβέρνησης αποκτούσε το νόημα μιας διαρκούς διεκδίκησης απέναντι στο κατεστημένο. Ο ίδιος ο Νετανιάχου μπορούσε να εμφανίζεται ως διωκόμενος εκπρόσωπος των αποκλεισμένων, μετατρέποντας την αμφισβήτησή της διακυβέρνησής του σε προσβολή προς τους ανθρώπους που τον υποστήριζαν.

Τα υπερορθόδοξα κόμματα στήριξαν τις κυβερνήσεις Νετανιάχου, με αντάλλαγμα κρατική χρηματοδότηση για τα θρησκευτικά σχολεία και τις κοινότητές τους και τη διατήρηση των απαλλαγών από τη στρατιωτική θητεία για τους άνδρες που αφοσιώνονταν στη θρησκευτική μελέτη. Η προστασία αυτού του τρόπου ζωής είχε γι’ αυτά μεγαλύτερη σημασία από την εδαφική επέκταση που επεδίωκαν οι εθνικιστές και οι έποικοι εταίροι τους. Η συνεργασία τους, επομένως, δεν εξάλειφε διαφωνίες μέσα στον κυβερνητικό συνασπισμό. Το ζήτημα της θητείας προκαλούσε και προκαλεί ιδιαίτερη ένταση, καθώς συγκρούεται με το αίτημα άλλων υποστηρικτών της κυβέρνησης να μοιράζονται περισσότεροι πολίτες το βάρος της στρατιωτικής υπηρεσίας.

Για την εποικιστική Ακροδεξιά, αυτή η συνεργασία προσέφερε πρόσβαση στους μηχανισμούς που διαμορφώνουν έμπρακτα το μέλλον των κατεχόμενων εδαφών. Η κυβέρνηση του τέλους του 2022 αποτέλεσε κρίσιμο σταθμό. Ο Μπεζαλέλ Σμότριτς απέκτησε, πέρα από το υπουργείο Οικονομικών, αρμοδιότητες στο υπουργείο Αμυνας για ζητήματα εποικισμών και πολιτικής διοίκησης στη Δυτική Οχθη. Ο Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ ανέλαβε το υπουργείο Εθνικής Ασφάλειας, αποκτώντας τη δυνατότητα να καθορίζει τις προτεραιότητες της δράσης της αστυνομίας. Μέσω αυτών των θέσεων, οι εταίροι του απέκτησαν τη δυνατότητα να μεταφράζουν τις διεκδικήσεις τους σε διοικητικές αποφάσεις, κατανομή πόρων και τετελεσμένα.

Ο αντίκτυπος της διαδικασίας του Οσλο

Η εξάρτηση του Νετανιάχου από αυτές τις δυνάμεις αύξησε την επιρροή τους, δεν τον κατέστησε όμηρό τους. Η ενσωμάτωσή τους στην κυβέρνηση αποτέλεσε δική του πολιτική επιλογή. Διαμορφώθηκε έτσι μια αμοιβαία σχέση, μέσα από την οποία η δεξιά μετατόπιση απέκτησε θεσμικό βάθος και δυνατότητα να παράγει αποτελέσματα πέρα από τη διάρκεια μιας κυβερνητικής θητείας. Η παραμονή του στην εξουσία διευκόλυνε την προώθηση του προγράμματος των εταίρων του, ενώ η υποστήριξή τους ενίσχυε την πολιτική του επιβίωση. Η συνοχή της συμμαχίας επιτεύχθηκε μέσα από συμφωνίες, τη διανομή πόρων και αρμοδιοτήτων, αλλά και μια κοινή αφήγηση για το ποιοι δικαιούνται να καθορίζουν τον χαρακτήρα του κράτους. Επίσης συνδέθηκε με τη σταδιακή απομάκρυνση της πολιτικής διευθέτησης με τους Παλαιστίνιους από τον ορίζοντα της ισραηλινής πολιτικής. Ο Νετανιάχου, σφοδρός αντίπαλος της διαδικασίας του Οσλο, συνέβαλε στη μακρά πολιτική διαδρομή του στην απαξίωση της προσδοκίας ότι η ασφάλεια θα μπορούσε να εδραιωθεί μέσω αμοιβαίων δεσμεύσεων και διαπραγματεύσεων. Η επιτυχία του συνδέθηκε με τη δυνατότητά του να μετατρέπει τη δυσπιστία σε διαρκή πολιτική στάση. Η αβεβαιότητα για τις προθέσεις της άλλης πλευράς, η εμπειρία της βίας και η απογοήτευση από τις αποτυχίες της ειρηνευτικής διαδικασίας μπορούσαν έτσι να τροφοδοτούν την πεποίθηση ότι ο συμβιβασμός συνιστά έκθεση σε νέες απειλές. Η προοπτική της συνύπαρξης απομακρυνόταν από τον ορίζοντα της καθημερινής πολιτικής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η εποχή του Οσλο δεν χαρακτηρίστηκε από αντιφάσεις. Η κατοχή και η επέκταση των οικισμών είχαν ήδη βαθιές ρίζες, με ευθύνη και κυβερνήσεων της Εργατικής παράταξης. Ωστόσο, η αναγνώριση της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης ως συνομιλητή δημιουργούσε μια πολιτική δυνατότητα: οι Παλαιστίνιοι αναγνωρίζονταν ως φορέας εθνικών διεκδικήσεων με τον οποίο έπρεπε να διαμορφωθεί κάποια συμφωνία. Η σταδιακή εγκατάλειψη αυτής της δυνατότητας άλλαξε το περιεχόμενο της ισραηλινής στρατηγικής. Η διαχείριση της σύγκρουσης μπορούσε πλέον να παρατείνεται χωρίς σαφή προορισμό.

Για να κατανοήσουμε αυτή τη μεταβολή, χρειάζεται επίσης να τοποθετήσουμε τον Νετανιάχου μέσα σε μια μεγαλύτερη ιστορική διαδρομή. Η προτεραιότητα της ισχύος διαθέτει ισχυρές καταβολές στο αναθεωρητικό ρεύμα του σιωνισμού. Στο κείμενό του για το «σιδηρούν τείχος», το 1923, ο Ζέεβ Ζαμποτίνσκι υποστήριζε ότι οι Αραβες της Παλαιστίνης δεν επρόκειτο να συναινέσουν οικειοθελώς στην υλοποίηση του σιωνιστικού σχεδίου. Η εδραίωσή του προϋπέθετε μια δύναμη την οποία δεν θα μπορούσαν να ανατρέψουν. Στη συλλογιστική του, η διαπραγμάτευση θα γινόταν δυνατή όταν θα είχε εξαντληθεί η ελπίδα ματαίωσης αυτού του σχεδίου. Η ισχύς καθόριζε έτσι εκ των προτέρων τους όρους της μελλοντικής συμφωνίας.

Η παράδοση αυτή πέρασε στο Λικούντ του Μεναχέμ Μπέγκιν, διατηρώντας την έμφαση στη στρατιωτική ισχύ και στις εκτεταμένες εδαφικές διεκδικήσεις. Στην πορεία, ωστόσο, γνώρισε σημαντικές μεταβολές: ο ίδιος ο Μπέγκιν υπέγραψε την ειρήνη με την Αίγυπτο. Παρ’ όλα αυτά, η αντίληψη ότι η ασφάλεια εξασφαλίζεται με την επιβολή συντριπτικού κόστους στον αντίπαλο διαπέρασε ευρύτερα το ισραηλινό πολιτικό και στρατιωτικό κατεστημένο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το δόγμα Νταχίγια, που πήρε το όνομά του από τα νότια προάστια της Βηρυτού τα οποία βομβαρδίστηκαν εκτεταμένα το 2006. Το 2008, ο τότε επικεφαλής της Βόρειας Διοίκησης Γκάντι Αϊζενκοτ περιέγραφε δημόσια την πρόθεση χρήσης δυσανάλογης ισχύος εναντίον χωριών από τα οποία θα εξαπολύονταν επιθέσεις κατά του Ισραήλ. Παράλληλες στρατηγικές διατυπώσεις συμπεριελάμβαναν την καταστροφή υποδομών και την επιβολή μακροχρόνιου κόστους ανοικοδόμησης.

Η αρχή της επιβολής

Σε αυτή την προσέγγιση, η καταστροφή του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο λειτουργεί ο αντίπαλος αποκτά στρατηγική χρησιμότητα. Οι συνέπειες μεταφέρονται στην καθημερινή ζωή του πληθυσμού και στη δυνατότητα της κοινωνίας να ανακάμψει. Η ασφάλεια της μιας πλευράς επιδιώκεται μέσα από τη διαρκή αποδυνάμωση της άλλης και τον περιορισμό της δυνατότητάς της να ανακάμψει. Πρόκειται για μια λογική που προϋπήρχε της επιστροφής του Νετανιάχου στην πρωθυπουργία το 2009 και διαπερνούσε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους. Για ένα μέρος της Εργατικής ηγεσίας, το οποίο και επικράτησε και οδήγησε το κόμμα στη διαδικασία του Οσλο, ωστόσο, η στρατιωτική υπεροχή μπορούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις μιας διαπραγματευόμενης ειρήνης. Η αντίληψη αυτή, αν και ασαφής και αντιφατική, καθώς η διαπραγμάτευση συνυπήρχε με την κατοχή και την επέκταση των οικισμών, διατηρούσε έναν ορίζοντα πολιτικής διευθέτησης.

Ο Νετανιάχου ριζοσπαστικοποίησε την αρχή της επιβολής μέσω της ισχύος, όπως είχε διατυπωθεί από τον Ζαμποτίνσκι και αναπτυχθεί στη μετέπειτα ισραηλινή στρατηγική σκέψη. Αποσυνδέοντας σταδιακά τη στρατιωτική υπεροχή από την προοπτική μιας αμοιβαία δεσμευτικής συμφωνίας, την ανέδειξε σε μόνιμη συνθήκη της εθνικής ασφάλειας. Καλλιέργησε στην ισραηλινή κοινωνία την πεποίθηση ότι η χώρα μπορούσε να εξασφαλίζει το μέλλον της διατηρώντας τους αντιπάλους της αδύναμους και τη δική της δυνατότητα επέμβασης διαρκώς ανοιχτή. Η εξουδετέρωση συγκεκριμένων απειλών συνδέθηκε με μια ευρύτερη επιδίωξη διαμόρφωσης της ευρύτερης περιοχής: τη συντήρηση ενός περιβάλλοντος στο οποίο τα γειτονικά κράτη και οι παλαιστινιακοί θεσμοί θα δυσκολεύονταν να αποκτήσουν τη συνοχή και την αυτονομία που θα τους επέτρεπαν να περιορίσουν την ισραηλινή ελευθερία δράσης.

Η ισραηλινή πολιτική απέναντι στη Συρία αποτυπώνει χαρακτηριστικά αυτή τη στρατηγική. Τον Φεβρουάριο του 2025, το Reuters ανέφερε ότι το Ισραήλ πίεζε την Ουάσιγκτον υπέρ μιας αδύναμης και αποκεντρωμένης Συρίας. Στις σχετικές προτάσεις περιλαμβανόταν η διατήρηση των ρωσικών βάσεων ως αντιβάρου στην τουρκική επιρροή, ενώ το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου το Ισραήλ επεδίωξε την αυτονόμηση των Δρούζων της Συρίας. Η δυνατότητα του γειτονικού κράτους να ανακτήσει συνοχή αντιμετωπιζόταν ως δυνητικό στρατηγικό πρόβλημα. Σε αυτή την περιφερειακή πρακτική συναντώνται δύο μορφές κατακερματισμού. Η πρώτη αφορά την αδυναμία ενοποίησης της επικράτειας, αποκατάστασης θεσμών και συγκρότησης μιας αρχής ικανής να κυβερνά. Η δεύτερη αφορά τις σχέσεις μεταξύ κρατών και άλλων περιφερειακών δυνάμεων. Οι ανταγωνισμοί τους, οι επιλεκτικές συνεργασίες και οι διαφορετικές εξαρτήσεις τους μπορούν να διατηρούν μια περιφέρεια διαιρεμένη, στην οποία δυσκολεύεται να διαμορφωθεί μια κοινά αποδεκτή τάξη. Το Ισραήλ βέβαια δεν δημιούργησε μόνο του αυτές τις συνθήκες. Η συριακή δικτατορία, οι εμφύλιοι πόλεμοι και οι παρεμβάσεις άλλων δυνάμεων έχουν τις δικές τους ευθύνες και αυτοτελείς διαδρομές. Η ισραηλινή πολιτική αξιοποιεί και, με συγκεκριμένες επιλογές, αναπαράγει αυτή την αδυναμία συγκρότησης σταθερής πολιτικής εξουσίας.

Η απουσία μιας συνολικής ειρηνευτικής διευθέτησης μπορεί να αποκτά θετική στρατηγική αξία για την ισχυρότερη πλευρά. Μια συμφωνία θα συνεπαγόταν αμοιβαίες δεσμεύσεις και όρια. Η παρατεταμένη εκκρεμότητα αφήνει μεγαλύτερα περιθώρια μονομερούς δράσης. Κάθε επέμβαση μπορεί να παρουσιάζεται ως αναγκαία αντιμετώπιση μιας συγκεκριμένης απειλής, ενώ το σωρευτικό αποτέλεσμα μεταβάλλει τις δυνατότητες των άλλων να ασκήσουν κυριαρχία και να διαπραγματευτούν το μέλλον τους.

Αυτή η εξωτερική διάσταση συνδέεται με την εσωτερική αναμόρφωση του Ισραήλ. Η διαρκής επίκληση ενός εχθρικού περιβάλλοντος ενισχύει την αξίωση της ηγεσίας για μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Η αμφισβήτηση των επιλογών της μπορεί να εμφανίζεται ως υπονόμευση της εθνικής προσπάθειας. Οι θεσμικοί έλεγχοι γίνονται ευκολότερα αντιληπτοί ως εμπόδια, ιδιαίτερα όταν η κυβέρνηση διεκδικεί το προνόμιο να ορίζει ποιος εκφράζει αυθεντικά το έθνος.

Ο Θεμελιώδης Νόμος του 2018 για το Ισραήλ ως εθνικό κράτος του εβραϊκού λαού αποτύπωσε μια σημαντική πτυχή αυτής της μεταβολής. Κατοχύρωσε την εθνική αυτοδιάθεση στο κράτος ως αποκλειστικό δικαίωμα του εβραϊκού λαού και αναγνώρισε την ανάπτυξη εβραϊκών οικισμών ως εθνική αξία, χωρίς αντίστοιχη ρητή κατοχύρωση της ισότητας στο συγκεκριμένο κείμενο. Η πολιτική σημασία αυτής της ασυμμετρίας αφορά τη θέση των παλαιστίνιων πολιτών του Ισραήλ και τη δυνατότητά τους να αναγνωρίζονται ως ισότιμοι συνδιαμορφωτές του κοινού μέλλοντος.

Διεθνείς σχέσεις και όρια

Η σύγκρουση για τη δικαιοσύνη ανέδειξε μια συμπληρωματική διάσταση. Οι κυβερνητικές παρεμβάσεις του 2023 προκάλεσαν μαζικές κινητοποιήσεις γύρω από την ανεξαρτησία των θεσμών και τα όρια της εκλεγμένης εξουσίας. Στον πυρήνα της αντιπαράθεσης βρισκόταν η αξίωση της κυβερνητικής πλειοψηφίας να μεταφράζει την εκλογική της εντολή σε ευρύτερη υπεροχή απέναντι στους θεσμούς που την ελέγχουν. Η λαϊκιστική της διάσταση συνίσταται ακριβώς στη διεκδίκηση αποκλειστικής εκπροσώπησης του λαού, με συνέπεια οι αντίπαλοι και οι περιορισμοί της κυβέρνησης να παρουσιάζονται ως αντίπαλοι και περιορισμοί της λαϊκής βούλησης.

Τα περιθώρια άσκησης αυτής της πολιτικής διαμορφώθηκαν και μέσα από τις διεθνείς σχέσεις του Ισραήλ. Η αμερικανική υποστήριξη προσέφερε σταθερή υλική βάση στη στρατιωτική του υπεροχή, παρά τις εναλλαγές στην Ουάσιγκτον. Η σταθερή αμερικανική υποστήριξη επέτρεπε στον Νετανιάχου να συνεχίζει την πολιτική του παρά τις διαφωνίες με την Ουάσιγκτον. Οι αμερικανικές πιέσεις μπορούσαν να επηρεάζουν επιμέρους αποφάσεις, χωρίς όμως να θέτουν σταθερά όρια, αφήνοντας στην ισραηλινή ηγεσία περιθώρια να δημιουργεί τετελεσμένα. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ το 2020 άνοιξαν τον δρόμο για την εξομάλυνση των σχέσεων του Ισραήλ με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μπαχρέιν και το Μαρόκο, ενισχύοντας το επιχείρημα του Νετανιάχου ότι η χώρα μπορούσε να αποκτά νέους περιφερειακούς εταίρους χωρίς να επιλύσει το παλαιστινιακό ζήτημα. Η αναβολή της διευθέτησης φαινόταν συμβατή με την απόκτηση νέων εταίρων. Οι αραβικές κυβερνήσεις επεδίωκαν τεχνολογικά και οικονομικά οφέλη, στενότερους δεσμούς με την Ουάσιγκτον και ανάσχεση της ιρανικής επιρροής. Αυτά τα κοινά συμφέροντα διευκόλυναν την προσέγγιση με το Ισραήλ, ενώ το Παλαιστινιακό παρέμενε άλυτο και οι ευρύτερες περιφερειακές διαιρέσεις διατηρούνταν.

Η δυνατότητα παράκαμψης του Παλαιστινιακού είχε, πάντως, όρια. Τον Φεβρουάριο του 2025, η Σαουδική Αραβία επανέλαβε ότι η σύναψη διπλωματικών σχέσεων με το Ισραήλ προϋπέθετε τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους, απορρίπτοντας παράλληλα τον εκτοπισμό των κατοίκων της Γάζας. Η στάση αυτή ανέδειξε την εκκρεμότητα που η στρατηγική του Νετανιάχου επιχειρούσε να παρακάμψει.

Η 7η Οκτωβρίου 2023 έπληξε συντριπτικά την υπόσχεση προστασίας στην οποία είχε επενδύσει ο Νετανιάχου. Οι δολοφονίες και η ομηρεία αμάχων από τη Χαμάς και άλλες ένοπλες οργανώσεις αποκάλυψαν το μέγεθος της αποτυχίας του κράτους να προστατεύσει τους πολίτες του. Ωστόσο, η διάψευση μιας υπόσχεσης ασφάλειας δεν οδηγεί αυτομάτως στην εγκατάλειψη της πολιτικής λογικής που τη στήριζε. Ο φόβος και το τραύμα μπορούν να τροφοδοτήσουν την απαίτηση για ακόμη περισσότερη ισχύ, ακόμη μεγαλύτερη ελευθερία στρατιωτικής δράσης και ακόμη βαθύτερη δυσπιστία απέναντι στη διαπραγμάτευση.

Στη Γάζα, η μεταμόρφωση αυτή απέκτησε την πιο καταστροφική της έκφραση. Η καταστροφή κατοικιών και υποδομών και οι αλλεπάλληλοι εκτοπισμοί έπληξαν τις προϋποθέσεις της παλαιστινιακής συλλογικής ζωής. Ηδη τον Φεβρουάριο του 2025, η Παγκόσμια Τράπεζα, ο ΟΗΕ και η Ευρωπαϊκή Ενωση υπολόγιζαν τις ανάγκες αποκατάστασης και ανοικοδόμησης σε περισσότερα από 53 δισεκατομμύρια δολάρια. Το πολιτικό βάθος της καταστροφής βρίσκεται στην υπονόμευση της δυνατότητας των Παλαιστινίων να παραμένουν στον τόπο τους, να συντηρούν την κοινωνία τους και να αποφασίζουν για το μέλλον τους. Η ανοικοδόμηση αφορά επομένως και την αποκατάσταση των υλικών προϋποθέσεων της αυτοδιάθεσής τους.

Στο εσωτερικό του Ισραήλ, ο πόλεμος δυσχέρανε τη διερεύνηση της κρατικής αποτυχίας ή αμέλειας, που επέτρεψαν την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, και την απόδοση πολιτικών ευθυνών για αυτές. Η διερεύνηση της αποτυχίας της 7ης Οκτωβρίου μετατράπηκε σε αντικείμενο παρατεταμένης πολιτικής αντιπαράθεσης. Στις 5 Μαΐου 2025, η κυβέρνηση αποφάσισε να μη συγκροτήσει, σε εκείνη τη φάση, κρατική εξεταστική επιτροπή για τα γεγονότα. Η αναβολή είχε ουσιαστικές συνέπειες: η ηγεσία που όφειλε να ελεγχθεί μπορούσε να καθυστερεί τη διερεύνηση των ευθυνών της και να διαμορφώνει τους όρους διεξαγωγής της. Η επίκληση των αναγκών του πολέμου μπορούσε έτσι να παρατείνει την απόσταση ανάμεσα στην άσκηση της εξουσίας και στην απόδοση ευθυνών.

Παράλληλα, περιορίστηκε ο χώρος της δημόσιας διαφωνίας. Η Ενωση για τα Πολιτικά Δικαιώματα στο Ισραήλ κατέγραψε κατασχέσεις αντιπολεμικών πλακάτ, παρεμβάσεις κατά διαδηλωτών και επιλεκτική επιβολή περιορισμών στην έκφραση εις βάρος αράβων πολιτών. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και η έκφραση οδύνης για τους Παλαιστίνιους μπορούσε να εκθέτει κάποιον σε υποψίες για την πολιτική του αφοσίωση. Η πίεση αυτή επηρέαζε το ποια θύματα μπορούσαν να αποκτήσουν δημόσια αναγνωρίσιμο πρόσωπο και ποια ερωτήματα μπορούσαν να τεθούν για τη στρατιωτική δράση.

Η ισραηλινή κοινωνία, βεβαίως, παρέμεινε πεδίο σύγκρουσης. Οι κινητοποιήσεις για την επιστροφή των ομήρων και τον τερματισμό των εχθροπραξιών ανέδειξαν διαφορετικές αντιλήψεις για το περιεχόμενο της ασφάλειας. Τον Ιανουάριο του 2025, η αποδοχή μιας συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός προκάλεσε μάλιστα ρήξη με τον Μπεν Γκβιρ και έντονες πιέσεις από τον Σμότριτς υπέρ της επανέναρξης των επιχειρήσεων. Η συνέχιση του πολέμου συνδεόταν έτσι και με την ισορροπία της κυβερνητικής συμμαχίας. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η προστασία της ανθρώπινης ζωής, η πολιτική επιβίωση της ηγεσίας και οι επεκτατικές επιδιώξεις των εταίρων της μπορούσαν να οδηγούν σε διαφορετικές, συγκρουόμενες επιλογές. Η δυνατότητα να συζητιούνται ανοιχτά αυτές οι συγκρούσεις αποτελεί μέρος του ίδιου του δημοκρατικού διακυβεύματος.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα για το μέλλον του Ισραήλ. Η απομάκρυνση του Νετανιάχου μπορεί να ανοίξει χώρο για την απόδοση πολιτικών ευθυνών και την προστασία των θεσμών. Η αναθεώρηση, όμως, της αντίληψης ότι η ασφάλεια προϋποθέτει τη μόνιμη αδυναμία των άλλων απαιτεί μια ευρύτερη πολιτική μεταβολή. Αφορά τις παραδοχές που έχουν εδραιωθεί μέσα στην κοινωνία, τις συμμαχίες που τις στηρίζουν και τη δυνατότητα να γίνει ξανά νοητό ένα μέλλον στο οποίο η πολιτική διευθέτηση θα διαθέτει ουσιαστικό περιεχόμενο.