Πού πάει το κάθε ευρώ και τι γίνεται

Ανακοινώνεται ένα μεγάλο δημόσιο έργο ύψους 500 εκατομμυρίων ευρώ. Παρουσιάζεται ως σημαντική επένδυση για το μέλλον της χώρας. Περνούν έξι χρόνια και ο πολίτης γνωρίζει ότι το έργο εγκρίθηκε, ότι τα χρήματα διατέθηκαν και ότι οι διαδικασίες ολοκληρώθηκαν. Ξέρει όμως τι ακριβώς παραδόθηκε; Αν το έργο ολοκληρώθηκε στον χρόνο και με τις προδιαγραφές που είχαν συμφωνηθεί; Και, κυρίως, αν τα χρήματα έπιασαν τόπο;

Η συζήτηση για το δημόσιο χρήμα στην Ελλάδα καταλήγει σχεδόν πάντα στο ίδιο σημείο. Ακούμε για δισεκατομμύρια που επενδύονται σε έργα, υποδομές και μεταρρυθμίσεις. Γνωρίζουμε πόσα δαπανήθηκαν. Πολύ λιγότερο γνωρίζουμε τι παραδόθηκε και ποιο αποτέλεσμα παρήγαγε κάθε δαπάνη. Αξιολογούμε το κράτος από το πόσα χρήματα ξόδεψε. Θα έπρεπε να το αξιολογούμε από τα προβλήματα που έλυσε.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν στοιχεία, είναι ότι είναι διάσπαρτα. Μια απόφαση βρίσκεται στη Διαύγεια, ο διαγωνισμός σε άλλη πλατφόρμα, η σύμβαση σε μια τρίτη, ενώ η πραγματική πρόοδος και τα αποτελέσματα ενός έργου συχνά δεν είναι εύκολο να εντοπιστούν. Δεν έχουμε απλώς πρόβλημα διαφάνειας. Εχουμε πρόβλημα διακυβέρνησης.

Μια κυβέρνηση που διαφημίζει πόσα χρήματα εξασφάλισε και απορρόφησε οφείλει να λογοδοτεί με την ίδια ένταση για το τι άλλαξε με αυτά τα χρήματα.

Σε μια δημοκρατία, ο πολίτης πρέπει να μπορεί να δει γιατί αποφασίστηκε μια δαπάνη, ποιος την υλοποιεί, πόσο κόστισε, τι παραδόθηκε και, πάνω απ’ όλα, αν πέτυχε τον σκοπό της. Η τεχνολογία υπάρχει· αυτό που λείπει είναι η πολιτική βούληση να γίνει το αποτέλεσμα εξίσου ορατό με τη δαπάνη.

Η ολοκλήρωση μιας διαδικασίας δεν αποτελεί από μόνη της επιτυχία. Ενα έργο μπορεί να ολοκληρωθεί τυπικά, να απορροφήσει τους πόρους του και παρ’ όλα αυτά το αποτέλεσμα να είναι ανεπαρκές. Η πραγματική μεταρρύθμιση είναι να αλλάξει το σημερινό μοντέλο: από ένα κράτος που μετρά δαπάνες, σε ένα κράτος που αξιολογείται για τα αποτελέσματα που παράγει.

Προτείνω κάθε μεγάλο δημόσιο έργο να αποκτά μια μοναδική ψηφιακή ταυτότητα λογοδοσίας. Πριν δαπανηθεί το πρώτο ευρώ, να δημοσιεύονται οι συγκεκριμένοι στόχοι με τους οποίους θα κριθεί η επιτυχία του. Στην ίδια δημόσια σελίδα να καταγράφονται στη συνέχεια ο προϋπολογισμός, ο ανάδοχος, οι πληρωμές, τα ορόσημα, οι καθυστερήσεις και, στο τέλος, το αποτέλεσμα.

Οχι μόνο τι πληρώσαμε, αλλά τι υποσχεθήκαμε και αν το πετύχαμε. Γιατί ένα έργο δεν είναι επιτυχημένο επειδή ξόδεψε όλο τον προϋπολογισμό του. Είναι επιτυχημένο όταν λύνει το πρόβλημα για το οποίο σχεδιάστηκε.

Ενα ψηφιακό έργο πρέπει να μειώνει τη γραφειοκρατία. Μια νέα υποδομή πρέπει να βελτιώνει την καθημερινότητα. Μια επένδυση στην υγεία πρέπει να βελτιώνει την πρόσβαση και την ποιότητα των υπηρεσιών. Και αν οι στόχοι δεν επιτυγχάνονται, αυτό πρέπει επίσης να καταγράφεται: τι δεν λειτούργησε, γιατί δεν λειτούργησε και ποιος έχει την ευθύνη.

Το πολιτικό σύστημα πρέπει να περάσει από την πολιτική των εξαγγελιών στην πολιτική των αποτελεσμάτων. Να αλλάξει τους κανόνες με τους οποίους σχεδιάζουμε, υλοποιούμε και αξιολογούμε τις δημόσιες πολιτικές.

Μία ψηφιακή ταυτότητα λογοδοσίας θα εξασφάλιζε και θεσμική συνέχεια. Τα έργα δεν θα «μηδενίζονταν» κάθε φορά που αλλάζει κυβέρνηση. Θα δημιουργούσε μια κοινή μνήμη του κράτους, όπου οι αποφάσεις, οι επιδόσεις και τα αποτελέσματα θα παρέμεναν διαθέσιμα. Οι επόμενες κυβερνήσεις θα μπορούσαν να βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και όχι να ξεκινούν κάθε φορά από την αρχή.

Η αξία της, εν τω μεταξύ, δεν περιορίζεται στον έλεγχο όσων έχουν ήδη συμβεί. Η συνεχής παρακολούθηση μπορεί να εντοπίζει προβλήματα έγκαιρα και να επιτρέπει διορθώσεις πριν οι αστοχίες γίνουν κρίσεις. Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ, άλλωστε, μας έδειξε γιατί η λογοδοσία δεν μπορεί να αρχίζει αφού ένα πρόβλημα έχει ήδη γιγαντωθεί.

Σε μια χώρα με πολλές ανάγκες και περιορισμένους πόρους, η κρίσιμη ερώτηση δεν είναι πόσα ξοδεύουμε. Είναι τι αλλάζουμε με αυτά που ξοδεύουμε. Μόνο έτσι μπορούμε να συζητήσουμε ουσιαστικά για τις προτεραιότητές μας. Οχι βάσει εντυπώσεων, προσώπων ή πολιτικής επικοινωνίας, αλλά βάσει δεδομένων και αποτελεσμάτων.

Το δημόσιο χρήμα δεν ανήκει σε καμία κυβέρνηση. Ανήκει στους πολίτες.

Γι’ αυτό δεν αρκεί να γνωρίζουμε πού πήγε κάθε ευρώ.

Πρέπει να γνωρίζουμε και τι άλλαξε εξαιτίας του.

Ο Γιώργος Σκανδαλίδης είναι κάτοχος MPhil στη Φιλοσοφία από το University of Cambridge.