Γιατί οι τεχνολογίες ξαναμαγεύουν τον κόσμο

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 η Apple εκμεταλλεύτηκε τη χρεοκοπία της Napster εισβάλλοντας στη μουσική βιομηχανία. Τα κέρδη της εταιρείας εκτοξεύτηκαν χάρη στις πωλήσεις των iPod/iTunes/iPhone.

Αυτή η τεράστια μεγέθυνση της εταιρείας, αλλά και των άλλων τεσσάρων του κλάδου Google, Facebook, Amazon, Microsoft οδήγησε το 2011 τον δημοσιογράφο, συγγραφέα και ραδιοφωνικό παραγωγό Roben Fazardn να δηλώσει πως στον χώρο των τεχνολογικών καινοτομιών «ορισμένες από τις προοπτικές δεν μπορούμε καν να τις μοντελοποιήσουμε… Αυτά θυμίζουν θρησκεία»¹.

Λίγα χρόνια αργότερα ο εκτελεστικός διευθυντής της Alphabet Inc Ερικ Σμιντ σε ομιλία του ανέφερε πως «η τεχνολογία είναι έτοιμη να μας πάει σε μια μαγική εποχή». Ισως και οι δυο τους δεν κατάλαβαν πόσο μεγάλη κουβέντα είχαν πει. Φάνηκε να δείχνουν τον δρόμο που οδηγεί από τη χρήση των νέων τεχνολογιών στην επιστροφή σε μια νέα θρησκεία, μια νέα μαγεία.

Ο παλιός μαγεμένος κόσμος

Η θρησκευτική πίστη στη νεωτερικότητα δεν ήταν υποχρέωση, όπως στον προνεωτερικό κόσμο, αλλά επιλογή. Οι πιστοί των Εκκλησιών «παρέδιδαν» εθελούσια τη συνείδησή τους στην Εκκλησία και ως αντάλλαγμα ζητούσαν τη Θεία Χάρη.

Ενώ και οι μηχανισμοί ελέγχου της συνείδησης των κυριαρχούμενων, εκτός από αυτούς του κατασταλτικού κράτους των κυρίαρχων ήταν και εσωτερικοί. Συνέβαινε αυτό που ο Νόρμπερτ Ελίας ονόμαζε «εσωτερικό καταναγκασμό»². Η διαδικασία εκπολιτισμού των ανθρώπινων συμπεριφορών, όπου ο αναγκαίος εξωτερικός καταναγκασμός για τη χαλιναγώγηση των παθών και των άμετρων συμφερόντων μετατρεπόταν σταδιακά, μέσω της αλλαγής των συνθηκών διατροφής, ατομικής επικοινωνίας, της μεταβολής στη στάση έναντι των φυσικών αναγκών, σε εσωτερικό, σήμερα έχει αλλάξει εντελώς τον τρόπο μετάδοσής του.

Τότε οι αλλαγές στη συμπεριφορά των αυλικών ή αλλιώς οι αλλαγές στις δομές των αισθημάτων των κυρίαρχων, που περνούσαν και στους κυριαρχούμενους, μεταδίδονταν με αργό τρόπο στην κοινωνία, κάνοντας την κοινωνία περισσότερο ανεκτική και λιγότερο επιθετική σε περιόδους πολέμου. Σχεδόν 110 χρόνια από σήμερα ο μεγάλος κοινωνιολόγος και οικονομολόγος Μαξ Βέμπερ υποστήριζε πως οι τεχνολογίες της εποχής του αποθρησκειοποιούσαν τον κόσμο. Οδηγούσαν σ’ αυτό που ο ίδιος ονόμασε απομάγευση του κόσμου.

Στον 19ο αιώνα, πολύ πριν απ’ αυτόν, ήδη είχε διατυπωθεί η ιδέα του θανάτου του Θεού. Οχι με την έννοια πως οι άνθρωποι σταμάτησαν να πιστεύουν, αλλά με την έννοια  πως μετά τον Διαφωτισμό ο Θεός πλέον δεν ενδιαφερόταν για τις ανθρώπινες υποθέσεις, αλλά συνέχιζε να κάθεται στον θρόνο του. Ο Θεός ως πίστη και κουλτούρα παρέμενε πανίσχυρος, αλλά η Εκκλησία Του ως εξουσιαστική δομή αποδυναμωνόταν. Ο Βέμπερ στις αρχές του 20ού αιώνα υποστήριξε πως η επιστήμη, η ορθολογική σκέψη και η τεχνολογία ήρθαν να αντικαταστήσουν τις μεταφυσικές, θρησκευτικές, μαγικές και υπερβατικές ερμηνείες του κόσμου.

Ο Αντόρνο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πήγε ένα βήμα παραπέρα. Υποστήριξε πως μετά το Αουσβιτς, ο κόσμος έχασε όποια μαγεία του είχε απομείνει. Στον 21ο αιώνα όμως υπάρχει μια νιτσεϊκή μεγάλη επιστροφή του «μαγικού». Μόνο που τώρα η μαγεία δεν είναι μεταφυσική, αλλά «τεχνολογική». Τότε ήταν οι τεχνολογίες που απομάγευσαν τον κόσμο, σήμερα είναι οι τεχνολογίες που τον ξαναμαγεύουν.

Σήμερα έχουμε πάλι έναν «εσωτερικό καταναγκασμό» όσον αφορά τη διαδικασία «εκπολιτισμού των συμπεριφορών», μόνο που αυτός πλέον δεν αφορά την «υποταγή» μας σε κάποια ηθικά και πολιτισμικά πρότυπα, αλλά την αλλαγή της συμπεριφοράς μας όσον αφορά τη φύλαξη και την παράδοση των προσωπικών μας δεδομένων. Ο χρήστης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ακούσια ή εκούσια παραχωρεί την άδεια να καταγράφονται οι προτιμήσεις του και να γίνονται αυτές στόχος διαφημιστικών μηνυμάτων με αντάλλαγμα τη δωρεάν χρήση των μέσων. Στον νεωτερικό «εσωτερικό καταναγκασμό» διαμορφώθηκαν τα πρώτα δείγματα της μελλοντικής ανεξάρτητης και αυτοτελούς ύπαρξης του ανθρώπου του Διαφωτισμού. Στον μετανεωτερικό «εσωτερικό καταναγκασμό» διαμορφώνονται οι όροι της εθελούσιας απώλειας της αυτονομίας του ανθρώπου.

Σήμερα η βεμπεριανή απομάγευση της συμπεριφοράς του σύγχρονου πολίτη υποχωρεί για χάρη της θρησκειοποίησης του τεχνολογικού Λόγου. Η τεχνολογία γίνεται η θρησκεία της μετάβασης από τον βιομηχανικό στον κατασκοπευτικό καπιταλισμό, ο οποίος μας οδηγεί από την αυτοματοποίηση των ροών πληροφοριών, οι οποίες ήταν το πρώτο του βήμα, στην αυτοματοποίηση του εαυτού μας³. Ενας κατασκοπευτικός καπιταλισμός που έχει και το νέο Ιερατείο του⁴.

Ο κόσμος επαναμαγεύεται

Σ’ ένα πράγμα θα συμφωνούσαν οι σύγχρονοι αναλυτές του καπιταλισμού, όπως η Ζούμποφ, ο Σέρνιτσκ, ο Γκαλουτσό, με τον Βέμπερ. Πως και στις δυο περιπτώσεις οι τεχνολογίες είναι μεν το μέσον δυο διαφορετικών καπιταλισμών, αλλά ο σημερινός καπιταλισμός απειλεί σοβαρά τη δημοκρατία του παλιού δημοκρατικού καπιταλισμού.

Σήμερα, στην εποχή της δεύτερης νεωτερικότητας, πάλι οι νέες τεχνολογίες μετασχηματίζουν τον καπιταλισμό από βιομηχανικό σε καπιταλισμό της πλατφόρμας, σε κατασκοπικό καπιταλισμό και από εκεί στο ξαναμάγεμά του. Νέος Θεός γίνονται τα προσωπικά δεδομένα και η χρήση τους για εμπορικούς αλλά και για πολιτικούς λόγους είναι η νέα θρησκεία. Οι τεχνο-boss είναι το νέο Ιερατείο. Από τον Μακιαβέλι έως τον Καντ, οι «φιλόσοφοι του Διαφωτισμού» συμφωνούσαν πως μετά την Αναγέννηση αντί της θεϊκής αρχής ως υπέρτατης αρχής συγκρότησης του υποκειμενικού κόσμου, ως τέτοια αρχή εμφανίζεται η ελεύθερη βούληση της ατομικότητας.

Σήμερα αρχή συγκρότησης του υποκειμενικού κόσμου γίνεται η «ελεύθερη βούληση» της Τεχνητής Νοημοσύνης, πίσω από την οποία βεβαίως κρύβεται η απληστία των τεχνο-boss. Η φαντασιακή πλέον αυτονομία της ελεύθερης βούλησης της ατομικότητας γίνεται το πέπλο πίσω από το οποίο κρύβεται η επιστροφή στον μαγεμένο κόσμο της προ της πρώτης νεωτερικότητας εποχής και στο φόντο της διαγράφεται η απώλεια της αυτονομίας του ανθρώπου του Διαφωτισμού. Ο αυτόνομος και αυτοτελής άνθρωπος του Διαφωτισμού είναι παρελθόν για χάρη του «αυτοματοποιημένου ανθρώπου» του Ελον Μασκ.

Οι συνέπειες του ξαναμαγεμένου κόσμου

Τι σημαίνουν όμως όλα αυτά; Σημαίνουν κατάργηση της ατομικής βούλησης, απάρνηση της ελευθερίας, αποξένωση, κοινωνικό κατακερματισμό, μισαλλοδοξία, πόλωση, παράδοση των προσωπικών δεδομένων, επισφαλείς εργασίες, κατάφωρη ανισότητα, παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, καταστολή και λογοκρισία, περιβαλλοντικό κόστος της ψηφιοποίησης. Ολα αυτά είναι οι άγιοι πατέρες αυτής της νέας θρησκείας. Είναι οι συνέπειες της ανάπτυξης του νέου ψηφιακού μας κόσμου, τον οποίο η Ζούμποφ ονομάζει ο Μεγάλος Αλλότριος⁵. Ενα εθελούσιο 1984. «Ως πολίτες, παραχωρούμε στους δημόσιους φορείς εξουσία επί της ζωής και του θανάτου – αλλά τι απαιτούμε σε αντάλλαγμα για την παραίτηση από αυτήν την εξουσία; Παραδοσιακά, απαιτούμε διαφάνεια σχετικά με τον τρόπο άσκησης αυτής της εξουσίας και επιμένουμε ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί – τα μέσα ενημέρωσης, η δικαστική εξουσία και οι αρμόδιοι διαμεσολαβητές – διατηρούν συνεχή έλεγχο επί αυτών των διαδικασιών. Ωστόσο, με τον ψηφιακό μετασχηματισμό, έχουμε ήδη αντιμετωπίσει καταστάσεις όπου η εποπτεία αυτή έχει καταστεί αδύνατη»⁶, γράφουν οι Maja Fjaestad και Simon Vinge.

Τα τελευταία χρόνια ο πυρήνας της ισχύος στην ψηφιακή οικονομία έχει μετατοπιστεί προς το υπολογιστικό νέφος και την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), πιο σωστά, η ΤΝ ακολουθεί την πορεία του υπολογιστικού νέφους. Πορεία κατά την οποία η ιδιοκτησία συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων και η πρόσβαση στις υπηρεσίες ενοικιάζεται επ’ αμοιβή. Ο Νικ Σέρνιτσκ αμφισβητεί πως έχουμε περάσει στην εποχή του τέλους του καπιταλισμού του ανταγωνισμού⁷. Αυτός ο καπιταλισμός, σύμφωνα με αυτόν, δεν έχει τερματίσει τον βίο του, απλώς διαμορφώνεται στους κόλπους του ψηφιακού ανταγωνισμού. Ο Σέρνιτσκ επιχειρεί να δείξει πόση υποκρισία, αλλά και πόση εκμετάλλευση κρύβεται πίσω από όρους όπως οικονομία του διαμοιρασμού (sharing economy, οικονομία του «διαμοιρασμού» αντί της κατοχής αγαθών και υπηρεσιών) και οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης (gig economy). Δήθεν οι εργαζόμενοι θα απελευθερωθούν από τα δεσμά του οκτάωρου και της καριέρας και θα μπορούν να πωλούν ό,τι αγαθό, δεξιότητά τους και υπηρεσία θέλουν σε όποιον και όποτε θέλουν. Από την πλευρά τους οι καταναλωτές θα ικανοποιούν κάθε καπρίτσιο τους μέσα από «ένα κέρας αφθονίας υπηρεσιών κατά παραγγελία». Αυτό είναι το μενού των υποσχέσεων του φαύλου «κατασκοπευτικού καπιταλισμού», η μόνη λογική του οποίου είναι το ανεξέλεγκτο κέρδος των τεχνολογικών εταιρειών.

Η ψηφιακή οικονομία εκπροσωπείται από εκείνες τις εταιρείες που το μοντέλο του επιχειρείν τους βασίζεται στην τεχνολογία της πληροφορίας, τα δεδομένα και το Διαδίκτυο. Δεν υπάρχει κάτι καινούργιο εδώ. Το καινούργιο είναι το πώς αυτό το επιχειρείν, αυτός ο «Μεγάλος Αλλότριος», λειτουργεί σε βάρος τόσο του εργαζόμενου όσο και του καταναλωτή, ευνοώντας την κερδοφορία των τεχνολογικών κολοσσών, ενώ διαψεύδει και έναν άλλο μύθο που θέλει τις πλατφόρμες να ακυρώνουν τη δύναμη του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου, ενώ στην ουσία αυτές και οι νεοφυείς επιχειρήσεις στηρίζονται στη χρηματοδότησή τους απ’ αυτό. «Η επένδυση στις νεοφυείς τεχνολογικές επιχειρήσεις είναι κυρίως έκφραση της ισχύος του χρηματοπιστωτικού τομέα παρά εναλλακτική σε αυτόν»⁸.

Ολόκληρη η Σίλικον Βάλεϊ στήθηκε αφενός πάνω στην κρατική χρηματοδότηση, ιδίως για χάρη της άμυνας, στη συνέχεια λόγω της τρομοκρατίας, και αφετέρου στην κακοπληρωμένη εργασία και τις κακές συνθήκες εργασίας τόσο των χιλιάδων εργαζομένων στον κλάδο των τεχνολογιών αιχμής στις ΗΠΑ όσο και αυτών στις ξένες υπεργολαβίες, κυρίως στην Κίνα. Χωρίς τη συμμετοχή σε χρήμα και σε ανθρώπους, χωρίς την κυβερνητική Υπηρεσία Προηγμένης Ερευνας Αμυντικών Σχεδίων (DARPA), δεν θα υπήρχε ανάπτυξη του Διαδικτύου. Χωρίς το Πρόγραμμα Ερευνας των Μικρών Επιχειρήσεων για την Καινοτομία (SBIR) δεν θα ξεκινούσαν εταιρείες όπως η Apple και η Google. Χωρίς τον Νόμο για τα Ορφανά Φάρμακα δεν θα προχωρούσαν οι φαρμακοβιομηχανίες στην ανάπτυξη προϊόντων που αφορούν την αντιμετώπιση σπάνιων αρρωστιών και φυσικά το κόστος τους θα ήταν απαγορευτικό⁹. «Το γκαράζ» του Τζομπς θεμελιώνει τη μυθολογία της «αξιοκρατίας», σύμφωνα με την οποία κάθε εταιρεία αποτελεί προϊόν της δράσης του μεμονωμένου ατόμου, που έχει το πρότυπό του στη σουμπετεριανή ατομική «δημιουργική καταστροφή» και όχι στις συλλογικές και κοινωνικές διαδικασίες. Εδώ ο επιχειρηματίας έρχεται να ανασυγκροτήσει ό,τι η δημιουργική καταστροφή έχει ανατρέψει. Αυτός ο επιχειρηματίας εκ νέου «διαμορφώνει» και «μετασχηματίζει» τις αγορές και «αναζωογονεί» την οικονομία. Ο ιδιοφυής επιχειρηματίας κρατάει το λυχνάρι για να φωτίζει τον δρόμο των start up εταιρειών¹⁰, υποστηρίζει με τη σειρά του ο Αντονί Γκαλουτσό, αποδίδοντας με αριστουργηματικό τρόπο όλη τη μυθολογία και το ταξικό ψέμα του καπιταλισμού της πλατφόρμας.

Ετσι πλέον αυτό που παρουσιάζεται ως δικαίωμα πληροφόρησης των πολιτών-χρηστών επί της ουσίας είναι το δικαίωμα των τεχνολογικών κολοσσών να εισβάλλουν, με τη συναίνεσή τους, στη ζωή τους. Το Διαδίκτυο μετατρέπεται σ’ ανάγκη, όπως σ’ ανάγκη είχε μετατραπεί και η θρησκεία για μεγάλο διάστημα στη ζωή του Δυτικού Ανθρώπου. Οι τεχνολογίες ως νέα θρησκεία σπρώχνουν τον άνθρωπο της δεύτερης νεωτερικότητας στην αναζήτηση της «Θείας Χάρης» στην «αποκάλυψη» των δεδομένων του στο Διαδίκτυο. Αν δεν είσαι στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης δεν υπάρχεις στην πραγματική ζωή. Γιατί η πραγματική ζωή είναι το Διαδίκτυο και τα μέσα του. Ολα αυτά όμως έχουν και ταξική σημασία. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που στην εποχή του «κατασκοπευτικού καπιταλισμού» έχουν οξυνθεί σε απίστευτο βαθμό οι ανισότητες. Ο καπιταλισμός της παραγωγής, ο καπιταλισμός της General Motors είχε την ανάγκη από μια ισχυρή καταναλωτική πίστη. Ο καπιταλισμός της πλατφόρμας ή ο κατασκοπευτικός καπιταλισμός χρειάζεται την κατανάλωση των ισχυρών παικτών. Κατά τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν η τεχνολογική κοινωνία διχάζεται ανάμεσα στα μέλη και τα στελέχη του επιχειρηματικού κόσμου, που αποτελούν τους «τουρίστες», και τους μη καταναλωτές ή τους «περιπλανώμενους αλήτες». Ο κόσμος των «τουριστών» αρνείται σ’ αυτόν των «αλητών» αυτό που θεωρεί το μεγαλύτερο επίτευγμά του, την ελευθερία κίνησης¹¹.

Ο βιαστικός καπιταλισμός

Οι τεχνολογικές εταιρείες ζητούν να επιταχυνθούν οι διαδικασίες εφαρμογής της Τεχνητής Νοημοσύνης και να μην υπάρχει καμία ανάμειξη σ’ αυτές «αριστεροκρατούμενων σχημάτων», όπως τα Ανώτατα Δικαστήρια. «Η πραγματική οικονομική μεταρρύθμιση απαιτεί χρόνο και ο κόσμος του Διαδικτύου, οι επενδυτές και οι μεριδιούχοι του, ούτε είχαν ούτε έχουν πρόθεση να τον διαθέσουν»¹². Ο «βιαστικός» καπιταλισμός, όπως τον ονομάζω, δεν θέλει να τον ελέγχουν, όταν επιχειρεί να ψαλιδίζει τα εργασιακά δικαιώματα (13ωρα κ.λπ.) και όταν επιδιώκει να καταργήσει κατακτήσεις του δημοκρατικού καπιταλισμού και του παλιού σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού συμβολαίου. Τα κέρδη του θα είναι πολύ μεγαλύτερα και θα έρχονται γρηγορότερα, αν αυτός δεν έχει πάνω από το κεφάλι του τις αργόσυρτες δημοκρατίες. Η άνοδος των νέων τεχνολογικών εταιρειών και της ΤΝ πάει πακέτο με τη μεγαλύτερη άνοδο των ανισοτήτων που έχει γνωρίσει ποτέ ο κόσμος μας. Γιατί οι ανισότητες στη γνώση έχουν μεγαλύτερο αποτύπωμα στη ζωή ακόμη και από τις εισοδηματικές και περιουσιακές ανισότητες. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δεν είναι απλώς μια νέα τεχνολογική εξέλιξη. Είναι καταλύτης ισχύος που μετασχηματίζει την παραγωγή, την εργασία, την υγεία, την εκπαίδευση, τις μεταφορές, τη δημόσια διοίκηση και, τελικά, τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας. Η ΤΝ είναι παραγωγικός πόρος και αγαθό δημοσίου ενδιαφέροντος το οποίο, δεδομένων και των κινδύνων που κρύβει η ανεξέλεγκτη ανάπτυξή της, θα πρέπει να ρυθμίζεται και να ελέγχεται από τη δημόσια εξουσία. Αλλά οτιδήποτε μιλά για δημόσιο έλεγχο στην εποχή του καπιταλισμού των δεδομένων θεωρείται έγκλημα καθοσιώσεως. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η φιλοσοφία με την οποία ο κατασκοπευτικός καπιταλισμός ντύνει τις νέες τεχνολογίες και την ΤΝ. Η τεχνολογία δεν είναι αυτόνομη, ο κατασκοπευτικός καπιταλισμός τής επέβαλλε το δικαίωμα να επεμβαίνει στη ζωή μας. Η τεχνολογία είναι πάντα μέσο για την επίτευξη στόχων πέραν αυτής. Σε τελική ανάλυση το πρόβλημα είναι οι μεταμορφώσεις των καπιταλισμών και όχι οι μεταμορφώσεις των τεχνολογιών.

Και μέσα σ’ όλα αυτά οι άνθρωποι μετατρέπονται οι ίδιοι σε μέσα παραγωγής. Στον κλασικό φορντικό καπιταλισμό, αλλά και πριν σ’ αυτόν του Μαρξ, οι εργαζόμενοι εργάζονταν πάνω στα μέσα παραγωγής που κατείχαν οι κεφαλαιούχοι. Ετσι αποξενώνονταν από τα προϊόντα που παρήγαν και τον εαυτό τους. Σήμερα οι εργαζόμενοι ως χρήστες γίνονται οι ίδιοι μέσα παραγωγής και οι «κεφαλαιοκράτες» τους είναι οι τεχνο-boss. Οι χρήστες αποξενώνουν τους εαυτούς τους από τον πραγματικό κόσμο και κατοικούν στον εικονικό κόσμο των οθονών των κινητών τους. Με τα λόγια της Σοσάνα Ζούμποφ οι άνθρωποι χάνοντας τον έλεγχο των δεδομένων τους γίνονται φυσικοί πόροι. Με τα λόγια της Ζούμποφ «είμαστε το αντικείμενο απ’ όπου εξάγονται και υφαρπάζονται οι πρώτες ύλες για το εργοστάσιο των προγνωστικών της Google. Τα προϊόντα της οποίας είναι οι προβλέψεις για τη συμπεριφορά μας, οι οποίες πωλούνται στους πραγματικούς της πελάτες, αλλά όχι σε εμάς. Είμαστε τα μέσα επίτευξης των στόχων άλλων»¹³. Με τη δική μου αντίληψη οι άνθρωποι γίνονται οι ίδιοι μέσα παραγωγής. Οχι μόνο δεν είναι κάτοχοι των μέσων εργασίας τους, «συνηθισμένοι» σ’ αυτό, αλλά και γίνονται οι ίδιοι μέσα εργασίας. Είμαστε τα μέσα παραγωγής άλλων με τα οποία δεν έχουμε καν εργαλειακή σχέση, όπως στον παλιό καπιταλισμό. Δεν είμαστε αποξενωμένοι από αυτά, είμαστε αλυσοδεμένοι από αυτά.

Η τεχνολογία και η επιστήμη στις αρχές του 20ού αιώνα κλήθηκαν να απομαγεύσουν τον κόσμο. Σήμερα χρησιμοποιούνται για να τον ξαναμαγέψουν. Αγιοι τους δεν είναι οι μάρτυρες που ζουν στον παράδεισο, είναι οι κροίσοι που ζουν στον υπαρκτό καπιταλιστικό κόσμο μας και στα σπίτια-φρούριά τους. Εκεί ζουν οι περιβόητοι «αυτοδημιούργητοι επιχειρηματίες», τους οποίους το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να πείσουν πως το συμφέρον των πολλών είναι να είναι με το 1% των υπερπλουσίων. Ετσι εκτός των ψηφιακών ανισοτήτων αυξάνονται και οι πολιτικές ανισότητες.

Πρέπει να αντισταθούμε για να επιστρέψουμε, έστω, στον απομαγευμένο κόσμο της τρίτης νεωτερικότητας.