Οδυσσέας Ελύτης στα «ΝΕΑ»: Όπου δεν ακούγεται αηδόνι, ακούγεται κοκτέηλ Μολότωφ

Η συνάντηση του δημοσιογράφου των «ΝΕΩΝ» Γιώργου Πηλιχού και του μεγάλου ποιητή έγινε τον Ιανουάριο του 1973 και η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο σαββατιάτικο φύλλο της 27ης εκείνου του μήνα. Οπως σημειώνει ο Πηλιχός επισκέφτηκε τον Οδυσσέα Ελύτη στο μικρό και λιτά επιπλωμένο διαμέρισμα πολυκατοικίας, στον πέμπτο όροφο, στη γωνία Σκουφά και Πινδάρου. Τυπική αφορμή ήταν η κυκλοφορία δύο βιβλίων: του «Μονογράμματος» και της συλλογής «Τα ρω του έρωτα». Από τη συνέντευξη εκείνη, που έχει περάσει και στη συλλογική έκδοση «Συν τοις άλλοις» (εκδ. Υψιλον, 2011), σταχυολογούμε αποσπάσματα.

«Αυτά που έχει να πει ένας ποιητής τα λέει με την ποίησή του. Και σας βεβαιώνω ότι είναι ο καλύτερος τρόπος. Αμα πάει να τα “κάνει λιανά”, όπως λέμε, η μαγεία χάνεται. Κι ο ποιητής επικοινωνεί μέσω της μαγείας. Δέχομαι, ωστόσο, ότι υπάρχουν, παράπλευρα με την ουσία του έργου του, θέματα που αν, στην περίπτωσή μου, τα εντοπίσετε, είμαι έτοιμος να δώσω μια απάντηση. Κατοικώ το “διάφανο σπίτι” που έλεγε ο Μπρετόν. Δεν έχω μυστικά….. Υπάρχουν μερικοί που σπεύδουν να προδικάσουν τον οριστικό θάνατο της Ποίησης. Αλλά είναι ένας “χαβάς” που τον ακούω από τότε που πρωτοπαρουσιάσθηκα, εδώ και σαράντα, σχεδόν, χρόνια στα Γράμματα. Το αποτέλεσμα είναι ότι ενώ το 1940 τύπωνα 300 αντίτυπα και το θεωρούσα τολμηρό, σήμερα τυπώνω 4.000 και κάνω τρεις και τέσσερις επανεκδόσεις. Φαίνεται, λοιπόν, ότι ή στην Ελλάδα επικρατούν άλλοι νόμοι ή ότι δεν ήρθε ακόμα η ώρα μας να πεθάνουμε. Γιατί ένα έθνος χωρίς ποίηση, είναι νεκρό… Οπως λέω σ’ ένα κείμενό μου, ανέκδοτο ακόμη, “όπου δεν ακούγεται αηδόνι, ακούγεται κοκτέηλ Μολότωφ”».

«Οι λογοτεχνίες δεν συντηρούνται με πεντ’ – έξι αριστουργήματα, που κι αυτά είναι αμφίβολα όσο τα κρίνουμε χωρίς την προοπτική του χρόνου. Εγώ φτάνω πολύ συχνά στο συμπέρασμα ότι δεν έχει τόσο σημασία να γράφεις ποίηση, όσο να παθιάζεσαι για αυτά που, έτσι ή αλλιώς, οδηγούν στην ποίηση. Απ’ αυτήν την άποψη, δεν φοβούμαι ότι ο ποιητικός πληθωρισμός θα οδηγήσει αναγκαστικά σε πτώχευση… Στην ιστορία των λογοτεχνιών παρουσιάζονται καμπύλες. Ο Αλμπέρ Καμύ υποστήριζε – και βέβαια είχε δίκιο – ότι οι μεγάλες εποχές διαρκούσανε ανέκαθεν πολύ λίγο. Σαράντα-πενήντα χρόνια. Οι υπόλοιποι αιώνες διασώνονται και επιβιούν πνευματικά χάρη στις λίγες εξαιρέσεις».

Είναι βέβαιο ότι οι νέοι έχουν αγκαλιάσει το έργο σας. Μήπως γιατί στην ποίησή σας οι νέοι ανακαλύπτουν μηνύματα;

«Θα ευχόμουν να συμβαίνει αυτό. Παρ’ όλα όσα μου καταμαρτυρούνε, μηνύματα υπάρχουν στην ποίησή μου, κάποτε μάλιστα πολύ διαφανή. Αλλά πάντοτε με τον ποιητικό τρόπο που είναι έμμεσος για τον κόσμο της λογικής και άμεσος για τον κόσμο των ιδεών και των αισθημάτων. Γι’ αυτό οι νέοι είναι, πράγματι, το κατεξοχήν κοινόν μου. Γιατί είναι ακόμη σε θέση να “πιάνουν” πράγματα με τη διαίσθησή τους. Μου κάνει εντύπωση ότι οι συνομήλικοι μου, όσο περνούν τα χρόνια, τόσο πιο επιφυλακτικοί είναι απέναντί μου. Εχουν σταματήσει σ’ ένα σημείο, σε μια μονόπλευρη αντίληψη για την αποστολή της Ποίησης. Θα έλεγε κανείς ότι υποφέρουν από μια “ποιητική βαρηκοΐα” που μοιάζει αθεράπευτη. Ειλικρινά, βρίσκομαι σε πλήρη ασυνεννοησία με τους συνομήλικούς μου (συναδέλφους ή κριτικούς) και σε πλήρη συνεννόηση με τους αναγνώστες μου, τους αγνώστους, και κυρίως τους νέους. Εξαιρέσεις, βέβαια, υπάρχουν. Αλλά μιλώ για τον κανόνα. Δεν θέλω να δημοκοπήσω αλλά δόξα τω Θεώ, έχω γνωρίσει νέους που ακούνε μίλια μακριά. Ετσι εξηγούνται μερικά πράγματα που φαίνονται στην αρχή παράξενα».

Ο Σαρτρ λέει ότι δεν αρκεί να φτιάχνεις έναν ωραίο στίχο, έναν ωραίο πίνακα, ένα ωραίο βιβλίο, αλλά ότι πρέπει να κατεβείς να πολεμήσεις και στο οδόφραγμα, αν χρειαστεί. Συμφωνείτε μ’ αυτή την άποψη;

«Οχι. Συμμετοχή σημαίνει, στην περίπτωση αυτή, υποταγή. Αλλά οποιαδήποτε υποταγή σε οποιουδήποτε είδους πολιτικά συνθήματα, αίρει αυτήν την ίδια την ιδιότητα του ποιητή και τη σημασία της πράξης του. Η ποίηση είναι μια διαρκής επανάσταση, που αντιστρατεύεται όλες τις επιμέρους επαναστάσεις. Αν δεν πηδούσε σαν την ακρίδα πιο κει, δε θα ‘ταν άξια να ονομάζεται φορέας της εκάστοτε ευαισθησίας. [Καθήκον του ποιητή είναι] να ρίχνει σταγόνες φως μες στο σκοτάδι. Να γίνεται, με το παράδειγμα της ζωής και του έργου του, πρότυπο καθαρότητας. Που σημαίνει, να μη συμβιβάζεται. Να μη συνεργάζεται με ανθρώπους ή καταστάσεις που δεν εγκρίνει».

Αν είσαστε υποχρεωμένος να δώσετε ορισμένες συμβουλές ένα νέο ποιητή, ποιες θα ήταν αυτές οι συμβουλές;

«Σαν ποιητής: ν’ απομονώσει και να εκφράσει το απολύτως ατομικό του “εγώ”, αυτό που αποτελεί κάτι ανεπανάληπτο, όπως το δακτυλικό αποτύπωμα. Είναι το πρώτο αυτό και το πιο δύσκολο. Δεύτερο: να το εκφράσει αδίστακτα, χωρίς να φοβηθεί τη συμβατική αντίληψη της ηθικής. Οτιδήποτε γίνεται τέχνη, αποκλείεται να ‘ναι ανήθικο. Τρίτο: να μην πιστεύει ποτέ ότι οι μεγάλες έννοιες κάνουν τη μεγάλη ποίηση. Και τέταρτο: να μη λησμονεί ότι στην ποίηση περισσότερα μεταδίδει η μαγεία παρά η Κατηχητική. Σαν άνθρωπος: να μην περιμένει καμιά ανταμοιβή. Τίποτα και από κανέναν. Είναι κάτι που θα τον πικράνει στην αρχή. Αλλά που μετά θα του δώσει την αίσθηση μιας απέραντης ελευθερίας.