Βλέπω, όπως κάθε χρόνο, την ανάρτησή σου με τα βιβλία των διακοπών. Σε φωτογραφία, το ένα πάνω στο άλλο. Και δίπλα ένας οδικός χάρτης. Γιατί εσύ σνομπάρεις το GPS. Θέλεις την υφή του χαρτιού στα δάχτυλα.
Συνήθως είναι καμιά δεκαριά βιβλία. Ελληνικά και αγγλικά. Μισά – μισά. Μυθοπλασία, δοκίμιο και κάτι ιστορικό. Ενας Φίλιπ Ροθ είναι πάντα χρήσιμος. Το έχεις διαβάσει στο παρελθόν, εννοείται. Αλλά δεν μπορείς να το αποχωριστείς. Το ξέρουμε, άλλωστε, ότι μεγάλωσες με Ροθ και Ντέιβιντ Λιντς. Και μία σπουδή στην επιρροή της τεχνητής νοημοσύνης στον ψυχισμό της Gen Z. Και κάτι βαθύ ιστορικό, ας πούμε για το εμπόριο ζαχαρότευτλων και την επίδρασή του στον πρώιμο καπιταλισμό. Εχεις τον απεριόριστο σεβασμό μου. Πώς θα τα διαβάσεις όλα αυτά ρε θηρίο; Ξέρω. Κάτω από το δέντρο πίνοντας δροσερή βυσσινάδα. Στο πλοίο, ακούγοντας απαλή τζαζ γιατί δεν αντέχεις τον θόρυβο του πλήθους. Στην παραλία.
Γεμίζουν οι σελίδες με άμμο που θα πέσει στο ράφι όταν ξαναβάλεις το βιβλίο στη θέση του. Και κάθε κόκκος της θα είναι μία ανάμνηση από το καλοκαίρι που έφυγε. Ανήκεις σε μία κατηγορία του ανθρώπινου είδους που, χρόνο με τον χρόνο, γίνεται όλο και μικρότερη. Το δείχνουν και όλες οι έρευνες. Διαβάζουμε όλο και λιγότερα βιβλία. Δεν έχουμε πρόβλημα αν μας βάλουν στην οθόνη μικρά κείμενα. Αυτά τα καταπίνουμε. Αλλά αν μας δώσουν βιβλίο, η αναγνωστική αντοχή εξαντλείται από τις πρώτες σελίδες. Μελέτες δείχνουν σταθερή πτώση τόσο στην ανάγνωση βιβλίων όσο και στον χρόνο που αφιερώνεται σε αυτήν, ενώ οι διεθνείς αξιολογήσεις καταγράφουν υποχώρηση ακόμη και στην αναγνωστική κατανόηση. Μπορούμε να καταναλώσουμε εκατοντάδες αναρτήσεις, βίντεο και μηνύματα μέσα σε μία ώρα, αλλά ένα άρθρο τριών χιλιάδων λέξεων ή ένα βιβλίο μοιάζει με ανάβαση στον Ολυμπο.
Δεν διαβάζουμε λιγότερο επειδή μας λείπουν οι λέξεις. Μας λείπει η υπομονή. Αυτό εξηγείται. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διακρίνεται για την πλαστικότητά του. Προσαρμόζεται συνέχεια στο επικοινωνιακό περιβάλλον. Η παρακολούθηση περιεχομένου στο κινητό προκαλεί την έκκριση ντοπαμίνης καθώς ο εγκέφαλος επιβραβεύει τη λήψη νέων ερεθισμάτων. Κυλάς τον αντίχειρα στην οθόνη και το ευχαριστιέσαι γιατί βλέπεις συνέχεια καινούργια πράγματα. Ενα βιβλίο απαιτεί προσπάθεια για να προσφέρει ικανοποίηση ύστερα από ώρες.
Τα social media προσφέρουν ακαριαία ικανοποίηση κάθε λίγα δευτερόλεπτα. Ο εγκέφαλος επιλέγει ενστικτωδώς το μονοπάτι της ελάχιστης αντίστασης. Κάπως έτσι, το 2004, πριν εμφανιστούν τα smartphone, μπορούσαμε να μείνουμε συγκεντρωμένοι σε μία οθόνη για περίπου τρία λεπτά. Σήμερα ο χρόνος αυτός έχει μειωθεί στα 47 δευτερόλεπτα. Το να μείνεις τριάντα λεπτά μπροστά σε ένα ανοιχτό βιβλίο είναι άθλος, κάτι που πλέον αγγίζει τα όρια της ανθρώπινης αντοχής. Εκτός και αν σου πάρουν το κινητό και σε κλειδώσουν κάπου με ένα βιβλίο. Ναι, εκεί ενδέχεται να διαβάσεις.
Το αστείο της υπόθεσης είναι ότι έχουμε καλύτερη αντίληψη όταν διαβάζουμε στο χαρτί. Στην οθόνη ο εγκέφαλος σκανάρει λέξεις και προσπαθεί να συνθέσει νόημα. Για αυτό και βλέπουμε συχνά κάτω από αναρτήσεις σχόλια που δηλώνουν ότι ο συντάκτης τους δεν κατάλαβε τι διάβασε. Καθημερινά ο εγκέφαλός μας βασανίζεται όπως ένα στομάχι που του ρίχνεις δύο κατσαρόλες μακαρόνια. Ο όγκος της πληροφορίας που καταναλώνουμε αντιστοιχεί σε όγκο που, οι παλαιότερες γενιές, λάμβαναν μέσα σε χρόνια. Το να διαβάσεις ένα βιβλίο απαιτεί ενέργεια. Οταν χαζεύεις στο κινητό ο εγκέφαλος λειτουργεί παθητικά. Και είναι αρκετά ευφυής ώστε να επιλέξει την ηλιθιότητα που απαιτεί λιγότερο καύσιμο.
Μεταξύ μας, το διάβασμα είναι μία συνήθεια που υιοθετήσαμε μαζικά σχετικά πρόσφατα, μόλις τους τελευταίους τρεις αιώνες. Μέχρι τότε διάβαζαν μόνο οι λόγιοι. Και φαίνεται ότι επιστρέφουμε σε εκείνη τη συνθήκη, όσο καιρό ακόμα θα υπάρχουν λόγιοι. Η αναζήτηση της γνώσης μετακινήθηκε στην τεχνητή νοημοσύνη.
Η ψυχαγωγία και το σκότωμα της ώρας βρίσκονται στην οθόνη του κινητού. Το βίντεο είναι πιο εύκολο από το γραπτό κείμενο. Kαι τώρα που βλέπω τη φωτογραφία από τα βιβλία των διακοπών, που μας βάζεις στα social, ξέρω ότι θα συγκρατήσω μόνο τα χρώματά τους. Φεύγεις με τρία μπλε, τέσσερα κόκκινα και τρία πράσινα.
