Κάποτε, ο δημοσιογράφος μιλούσε και το κοινό άκουγε. Επρόκειτο για μια σχέση μονόδρομης επικοινωνίας. Μια σχέση στημένη πάνω σε απόσταση, κύρος και χαρτί. Υστερα ήρθε το Διαδίκτυο. Μετά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Και στο τέλος, το έξυπνο κινητό, αυτή η μικρή συσκευή που έβαλε την είδηση στην τσέπη όλων μας και έκανε την απόσταση να εκμηδενιστεί.
Ξαφνικά, το κοινό δεν ήταν πια ένα ανώνυμο πλήθος. «Εγιναν» άνθρωποι με λογαριασμούς, απόψεις, αντιδράσεις. Ανθρωποι που δεν περίμεναν απλώς να ενημερωθούν, αλλά σχολίαζαν, διόρθωναν, αμφισβητούσαν, ενθάρρυναν. Αυτό που κάποτε αποκαλούσαμε «κοινό» κι ήταν κυρίως μια ερευνητική κατασκευή έγινε ξαφνικά κάτι πολύ πιο ζωντανό, απρόβλεπτο και πολυδιάστατο.
Τα τελευταία χρόνια, όσοι μελετούν τα Μέσα έχουν προσπαθήσει να αποκωδικοποιήσουν αυτή τη νέα πραγματικότητα. Η «στροφή προς το κοινό» έγινε σύνθημα, στρατηγική κι άγχος μαζί. Στις αίθουσες σύνταξης (όσες απέμειναν) οι δημοσιογράφοι σε όλο τον κόσμο αναρωτιούνται: Ποιον ενημερώνουμε; Τι περιμένει το κοινό από εμάς; Τι θέλει να ακούσει; Μας εμπιστεύεται; Μας χρειάζεται;
Και πίσω από αυτά τα ερωτήματα κρύβεται μια μεγαλύτερη και παλαιά αλήθεια: ότι «το» κοινό δεν υπάρχει. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι, πολλές φωνές, πολλές προσδοκίες. Και άρα, πολλές σχέσεις.
Σε αυτό το σημείο έρχεται μια γερμανική έρευνα να καταδείξει πόσο περίπλοκο είναι το τοπίο. Τέσσερις ερευνητές – οι Wiebke Loosen, Julius Reimer, Louise Oberhülsmann και Tim van Olphen – πήραν συνεντεύξεις από 52 δημοσιογράφους: από βετεράνους παραδοσιακών Μέσων μέχρι δημιουργούς περιεχομένου σε νεοφυείς ενημερωτικές πρωτοβουλίες, και προσπάθησαν να απαντήσουν σε ένα βασικό ερώτημα: Με πόσους διαφορετικούς τρόπους σχετίζονται οι δημοσιογράφοι με το κοινό τους.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν κάτι πολύ ενδιαφέρον: υπάρχουν τουλάχιστον 11 διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι δημοσιογράφοι σχετίζονται με όσους τους διαβάζουν, τους βλέπουν, τους ακολουθούν. Μοιάζει σαν κάθε δημοσιογράφος να έχει ένα δικό του μικρό «ρεπερτόριο» σχέσεων, και να το αλλάζει ανάλογα με τη στιγμή.
Ορισμένες από αυτές τις σχέσεις είναι παλιές, γνώριμες: η απόμακρη ενημέρωση, η εξυπηρέτηση του πολίτη που απλώς περιμένει την είδηση. Αλλες, όμως, είναι πιο καινούργιες και πιο προσωπικές. Δημοσιογράφοι που «καλλιεργούν» ακολούθους/θαυμαστές μοιράζοντας «τρίμματα» από την καθημερινότητά τους. Αλλοι που ανοίγουν το ρεπορτάζ τους στο κοινό, ζητώντας βοήθεια, συμμετοχή, πληροφορίες. Αλλοι που συζητούν με σχολιαστές, διορθώνουν ανακρίβειες, προσπαθούν να χτίσουν γέφυρες με μεμονωμένα άτομα. Υπάρχουν, βέβαια, και οι δύσκολες σχέσεις: η επαφή με «τρολ» και «hater», η ανάγκη να μπλοκάρεις, να προστατεύσεις τον εαυτό σου, να κάνεις πίσω. Κι έπειτα, η πιο ανθρώπινη από όλες: η επιλογή να αγνοήσεις ένα κομμάτι του κοινού που σου απορροφά όλη την ενέργεια χωρίς να προσφέρει τίποτα.
Κάτι που αναδεικνύει η μελέτη είναι το ισχυρό συναισθηματικό φορτίο αυτών των σχέσεων. Δημοσιογράφοι μιλούν για κοινότητες που τους γεμίζουν χαρά και δύναμη. Για συνομιλίες που είναι «σχεδόν διασκεδαστικές». Αλλά και για στιγμές εξάντλησης – για την αίσθηση ότι δεν προλαβαίνεις να απαντήσεις, να αντέξεις, να δεχτείς άλλη τοξικότητα.
Η συναισθηματική πλευρά της δουλειάς δεν είναι απλώς παρασκηνιακή. Διαμορφώνει όσα βλέπουμε στο τελικό προϊόν: ποιο θέμα προχωράει, ποια φωνή προβάλλεται, ποιο αίτημα αγνοείται. Αν υπάρχει ένα συμπέρασμα που αξίζει να μείνει, είναι αυτό: οι δημοσιογράφοι δεν μπορούν να έχουν μία σταθερή, αμετάβλητη σχέση με το κοινό τους.
Η σχέση αλλάζει. Προσαρμόζεται. Εξαρτάται από το περιεχόμενο, την πλατφόρμα, τη στιγμή, τον άνθρωπο στην άλλη πλευρά της οθόνης. Κι αυτό θέτει μερικά δύσκολα αλλά αναγκαία ερωτήματα:
Πότε μιλάμε σε όλους;
Πότε μιλάμε στους λίγους;
Πότε μιλάμε σε κάποιον συγκεκριμένο;
Και πότε… δεν μιλάμε καθόλου;
Στην εποχή της «συμμετοχικής δημοσιογραφίας», η σχέση δημοσιογράφου – κοινού δεν είναι στατική: είναι διαπραγματεύσιμη, δυναμική και βαθιά ανθρώπινη. Σε μια εποχή όπου το κοινό δεν είναι πια «ένα», οι δημοσιογράφοι καλούνται να χτίσουν, και να ξαναχτίσουν, τις σχέσεις τους καθημερινά. Ισως αυτό να είναι το πραγματικό στοίχημα της σύγχρονης ενημέρωσης.
Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
