Το οθωμανικό κατάστιχο της Χίου άρχισε να συντάσσεται το 1822, την επαύριο της μεγάλης σφαγής, και ολοκληρώθηκε τον Μάιο/Ιούνιο του 1825, υπό την εποπτεία του φρουράρχου του νησιού Γιουσούφ Πασά.
Ως αντικείμενο είχε να απογράψει τις κατασχεθείσες περιουσίες των κατοίκων του νησιού που συμμετείχαν ή θεωρήθηκε ότι συμμετείχαν στην εξέγερση του 1822 κατά των Τούρκων και περιλαμβάνει πολύτιμα, άγνωστα στοιχεία για τις διαστάσεις και τα επακόλουθα της καταστροφής.
Η απογραφή υπήρξε μέρος μιας γενικότερης προσπάθειας των οθωμανικών αρχών, μαζί με διαταγές για την προστασία των αθώων Χριστιανών και την κατά περίπτωση επιστροφή όσων δήλωναν υποταγή, να επαναφέρουν την οικονομική και την παραγωγική ομαλότητα στο πλούσιο νησί μετά τις αγριότητες που διαπράχτηκαν κατά την κατάπνιξη της εξέγερσης, τις τεράστιες καταστροφές, το πλιάτσικο και την πυρπόληση των περιουσιών και τον εξανδραποδισμό των κατοίκων, που προκάλεσαν αντιδράσεις και δυσαρέσκεια ακόμη και σε εκπροσώπους των οθωμανικών αρχών.
Το εκδιδόμενο σε μετάφραση κατάστιχο δεν περιλαμβάνει τις μεταγενέστερες προσθήκες των ετών 1833-1835. Είναι μόνον ένα τμήμα μιας μεγαλύτερης απογραφής κατασχεθεισών περιουσιών που διενεργήθηκε στη Χίο και στην απέναντι στεριά του Τσεσμέ, στοιχεία της οποίας ενδέχεται να ευρεθούν στο μέλλον.
Οι περιουσίες δημεύτηκαν υπέρ του τουρκικού δημοσίου και, ανάλογα με την περιοχή, είτε παρέμειναν στο δημόσιο και ορισμένοι ιδιοκτήτες κατόρθωσαν να τις επανακτήσουν υπό όρους είτε διατέθηκαν προς πώληση.
Περίπλοκη υπήρξε η τύχη των αιχμαλώτων, διότι οι υφιστάμενες διαταγές απαγόρευαν την πώλησή τους σε μη Μουσουλμάνους, αλλά ορισμένες φορές παραβιάζονταν με κίνητρο το κέρδος και έτσι συγγενείς και φίλοι τους έσπευδαν να τους εξαγοράσουν και να τους απελευθερώσουν.
Σελίδα από το οθωμανικό κατάστιχο της Χίου, που άρχισε να συντάσσεται μετά τη σφαγή της 30ής Μαρτίου 1822 και ολοκληρώθηκε τον Μάιο/Ιούνιο του 1825
Η μετάφραση του παρόντος καταστίχου υπήρξε συλλογική προσπάθεια των οθωμανολόγων Αναστάσιου Ιορδάνογλου, Γιώργου Σαλακίδη και Μοχάμαντ Σχαριάτ-Παναχί. Τον τόμο προλογίζει ο Δημήτρης Κολοβός. Η έκδοση, που αριθμεί 1.212 σελίδες, πραγματοποιήθηκε από τον εκδοτικό οίκο της Θεσσαλονίκης Κ. & Μ. Σταμούλη με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου.
Ανάλογο προηγούμενο στον ελλαδικό χώρο αποτελεί ο Κώδικας των θυσιών, οθωμανικό ιεροδικαστικό κατάστιχο του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου, το οποίο καταγράφει τις δημεύσεις περιουσιών των χριστιανών της Ανατολικής Κρήτης κατά την Επανάσταση του 1821. Την έκδοσή του επιμελήθηκε ο Βασίλης Δημητριάδης (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2003).
Το κατάστιχο της Χίου εντόπισε το 1981 ο Αναστάσιος Ιορδάνογλου, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στη βουλγαρική Εθνική Βιβλιοθήκη «Κύριλλος και Μεθόδιος». Ο τότε διευθυντής του Τμήματος Τουρκολογίας της Βιβλιοθήκης, Stefan Andreev, παρέδωσε μικροφίλμ του καταστίχου στον Ιορδάνογλου, ο οποίος ανακοίνωσε την ύπαρξή του με δημοσίευμα στα Χιακά Χρονικά το 1981. Αποτελεί βέβαια ειρωνεία το γεγονός ότι, ενώ η επιστημονική ομάδα μετάφρασης και έκδοσης του καταστίχου εργάστηκε για χρόνια με βάση αυτά τα μικροφίλμ που είχαν δημιουργηθεί προ τεσσαρακονταετίας, η Εθνική Βιβλιοθήκη της Σόφιας το ψηφιοποίησε και το δημοσίευσε στην ιστοσελίδα της τον Μάιο του 2025, όταν η μετάφραση του καταστίχου είχε ολοκληρωθεί.
Η απογραφή των περιουσιών
Στο κατάστιχο απογράφονται οι εξής οικισμοί της Χίου: Βαρόσι (η πόλη της Χίου εκτός του κάστρου, όπου δεν διέμεναν Ελληνες), Ζυφιάς, Βασιλεώνοικο, Βροντάδος, Θυμιανά, Βερβεράτο, Καρυές, Δαφνώνας, Νεοχώρι, Βαβύλοι, Χαλκειός. Οσον αφορά την πόλη της Χίου, οι συνοικίες που απογράφονται αντιστοιχούν σε ενορίες εκκλησιών. Πριν από κάθε συνοικία ή οικισμό, παρατίθεται ένα τυποποιημένο κείμενο (παραλλάσσει μόνον το τοπωνύμιο), του οποίου παραθέτω την πρώτη παράγραφο:
Σύμφωνα με το εκδοθέν μεγακλεές φιρμάνι, το οποίο αφορά την υψηλή αυτοκρατορική διαταγή για την υπέρ του δημοσίου κατάσχεση και απογραφή όλων των γαιών και λοιπών κτημάτων των απίστων, οι οποίοι αφού επαναστάτησαν στη νησί της Χίου και στην ακτή της Κρήνης (Τσεσμέ) είτε διέφυγαν είτε εκτελέστηκαν, και ύστερα από την ιδιάζουσα σε αρχιστράτηγο γνώμη του μεγαλειότατου μίριμιραν, εκ των ευυπόληπτων και μακαριότατων ανδρών, εξοχότατου Γιουσούφ Πασά, επιτετραμμένου για τα αυτοκρατορικά κτήματα και νυν διοικητή της ειρημένης νήσου, καθώς και με τη μεσολάβηση του ιερού νόμου και πραγματογνωμόνων, καταγράφηκαν ένα προς ένα οι πυρπολημένες και κρημνισμένες και ισοπεδωμένες οικίες και τα καταστήματα και τα άλλα εξαρτήματα των ειρημένων επαναστατών, στην περιοχή η οποία ονομάζεται […], έξω από το κάστρο της ειρημένης νήσου. […].
Η μορφή της απογραφής, μετά τα στοιχεία της τοποθεσίας και της συνοικίας, είναι η εξής: πρώτα τα στοιχεία του ακινήτου και έπειτα το όνομα του ιδιοκτήτη. Ως παράδειγμα, παραθέτω τη δεύτερη καταγραφή της πρώτης τοποθεσίας:
Στην τοποθεσία Varo [Βαρόσι]
έξω από το Κάστρο
Συνοικία Engiremoz [Εγκρεμού]
Πέθανε κατά τη διάρκεια της μάχης
Οικία του Aci Kostandi Ciros
[Χατζή Κωνσταντή Τζίρου],
συνορ(εύουσα) α(πό) τ(η) δ(εξιά) π(λευρά) με την εκκλησία του Ayo İstrati [Αγίου Ευστρατίου] και τις οικίες του Dimitri Galati [Δημητρίου Γαλάτη] και τον δ(ημόσιο) δ(ρόμο).
Με κόκκινο μελάνι (στη μετάφραση με έντονο μαύρο) σημειώνεται η τύχη του ιδιοκτήτη, η οποία περιλαμβάνει τις παρακάτω κύριες κατηγορίες: φυγάδες, αιχμάλωτοι, μετανάστες, παρόντες, πεθαμένοι, εκτελεσμένοι. Η απογραφή ανά ακίνητο και όχι ανά ιδιοκτήτη έχει ως συνέπεια να επαναλαμβάνεται αρκετές φορές το όνομα του ιδιοκτήτη.
Οσον αφορά την ταύτιση των ονομάτων και των τοπωνυμίων που έκανα μέσα σε ορθογώνιες αγκύλες, αυτή έγινε με βάση το παράρτημα στο τέλος της έκδοσης, που περιλαμβάνει τους εξής τέσσερις καταλόγους: χιώτικα επώνυμα σύμφωνα με το λατινικό αλφάβητο, χιώτικα επώνυμα σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο, χιώτικα βαπτιστικά ονόματα σύμφωνα με το λατινικό αλφάβητο, χιώτικα βαπτιστικά ονόματα σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο, και κατάλογο τοπωνυμίων στο οθωμανικό κατάστιχο.
Ο αναγνώστης ασφαλώς θα απορήσει γιατί τα ονόματα δεν μεταφράζονται απευθείας στα ελληνικά. Ο Γιώργος Σαλακίδης εξηγεί ότι αυτό οφείλεται σε δύο λόγους: ο πρώτος είναι διότι το τουρκικό αλφάβητο δεν αποδίδει επαρκώς το ελληνικό, διότι μεταξύ των άλλων δεν καταγράφει όλους τους φωνηεντικούς φθόγγους, και ο δεύτερος διότι το κατάστιχο είναι πιθανότατα αντίγραφο και πρέπει να θεωρηθεί δεδομένο ότι έγιναν λάθη κατά την αντιγραφή.
Ενδεικτική είναι η εξής περίπτωση: στο κατάστιχο καταχωρίζεται μια Χιώτισσα που ονομάζεται Pirimikirena ή Pirimikidena, ενώ τα αντίστοιχα σημερινά χιώτικα επώνυμα ανέρχονται σε έξι: Πριμικύρης, Πριμικήρης, Πριμηκύρης, Πριμικίδης, Πριμηκίδης.
Τα επακόλουθα της σφαγής
Το κατάστιχο μας επιτρέπει να φανταστούμε κυριολεκτικά και να ιχνογραφήσουμε την πόλη και τα Καμπόχωρα της Χίου στις αρχές του 19ου αιώνα. Πολύτιμη είναι περαιτέρω η ανάλυση και η ερμηνεία των προεκτάσεων της πρωτογενούς εικόνας, την οποία επιχειρεί ο Μοχάμαντ Σχαριάτ-Παναχί στα κεφ. 1.4 «Δημογραφικές αποτιμήσεις και κοινωνικές προεκτάσεις της σφαγής της Χίου» και 1.5 «Οικονομία της πόλης και της υπαίθρου σύμφωνα με το οθωμανικό κατάστιχο». Παραθέτω το τελικό του συμπέρασμα:
Συνολικά, τα δεδομένα του οθωμανικού καταστίχου αποκαλύπτουν μια πολλαπλή και πολυδιάστατη κρίση, της οποίας τα ίχνη είναι εμφανή τόσο στον πληθυσμό, όσο και στον χώρο, στις δομές της εξουσίας, στην οικονομία και στην κοινωνική οργάνωση.
Η σφαγή της Χίου δεν υπήρξε μόνο ένα γεγονός μαζικής βίας, αλλά και μια τομή στη συνέχεια της τοπικής ιστορίας. Μέσα από την ψυχρή, αριθμητική και γραφειοκρατική ματιά της οθωμανικής διοίκησης, αναδύεται η απτότητα της επανάστασης: η σωματική εξόντωση, η κοινωνική διάλυση, αλλά και οι μορφές αντίστασης, επιστροφής και ανασυγκρότησης.
Η συμβολή των οθωμανικών πηγών
Τις γνώσεις μας για την Τουρκοκρατία και ειδικότερα για την Επανάσταση εμπλούτισε τα τελευταία χρόνια η πρόσβαση σε έγγραφα των οθωμανικών αρχείων. Κορυφαία δημοσίευση υπήρξε το δίτομο συλλογικό έργο, με την επιμέλεια του ιστορικού Χουσεΐν Σουκρού Ιλιτζάκ, με τίτλο: Those Infidel Greeks: The Greek War of Independence through Ottoman Archival Documents (2021, Ιδρυμα Λασκαρίδη και Εκδοτικός Οίκος Brill). Πρόκειται για πρωτοποριακή συλλογή οθωμανικών αρχειακών εγγράφων, μεταφρασμένων στα αγγλικά και σχολιασμένων, που φωτίζουν την Επανάσταση του 1821 από την πλευρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει εν προκειμένω το κεφ. 1.1, που υπογράφει ο Γιώργος Σαλακίδης και τιτλοφορείται «Το ιστορικό της σφαγής της Χίου και το οθωμανικό κατάστιχο του 1825». Μεταξύ των άλλων, οι οθωμανικές πηγές μας πληροφορούν για τη δυσαρέσκεια του ναυάρχου Καρά Αλί Πασά όσον αφορά την αγριότητα της αντιμετώπισης των κατοίκων της Χίου, άποψη που φαίνεται ότι συμμεριζόταν και η κεντρική εξουσία, και την προσπάθεια του φρουράρχου Βαχίτ Πασά να δικαιολογηθεί με την επίκληση ιερών κειμένων και νομομαθών του Ισλάμ.
Ο ναύαρχος ήταν εξοργισμένος με τον Βαχίτ, διότι ο τελευταίος άφησε τους φόνους και τις λεηλασίες στο νησί να γίνουν ανεξέλεγκτες, με αποτέλεσμα να καταστραφεί η οικονομία της Χίου. Μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα στον Βαχίτ από τη μια πλευρά και τους Καρά Αλί και Ιμπραήμ Σερίφ (τον αρχικό απογραφέα) από την άλλη υπήρξε, επίσης, όσον αφορά διαδικασίες και πρακτικές που αφορούσαν την τύχη των αιχμαλώτων Ελλήνων. Τελικά ο Βαχίτ Πασάς έπεσε σε δυσμένεια και αντικαταστάθηκε.
Οι Χιώτες και ο «Λουκής Λάρας»
Δεν χρειάζεται νομίζω να προσθέσω ούτε λέξη για να εξάρω τη συμβολή της μετάφρασης του οθωμανικού καταστίχου στην ιστορική γνώση της υπό εξέταση περιόδου. Θα αναφέρω μόνο κάτι προσωπικό. Κάθε φορά που διάβαζα στο κατάστιχο το όνομα «Luki» – συνολικά εκατόν τριάντα τρεις φορές – και τις καταγραφές «φυγάδων», θυμόμουνα κάτι που είχα γράψει προ ετών για τον Λουκή Λάρα του Δημητρίου Βικέλα και ταιριάζει απόλυτα στον αντίκτυπο της μεγάλης σφαγής στη Χίο το 1822:
Η στατιστική κρίσιμων γλωσσικών στοιχείων της αφήγησης [στον Λουκή Λάρα] είναι αποκαλυπτική για τη συμπεριφορά του ήρωα. Κυριαρχεί συντριπτικά το λεξιλόγιο της «φυγής», του «φόβου και του «τρόμου», και ακολουθεί σε φθίνουσα φορά το λεξιλόγιο της «ησυχίας», της «αναμονής» και της «ελπίδας». O Λουκής Λάρας συνιστά ουσιαστικά ένα ημερολόγιο διαρκούς φυγής του πρωταγωνιστή: από τη Σμύρνη γυρίζει στη Χίο όπου μετακινείται διαρκώς λόγω της τουρκικής επέλασης, καταφεύγει στη Μύκονο και την Τήνο, επιστρέφει λαθραία στη Χίο, και τελικά εγκαθίσταται στη Σύρο, από όπου μετεγκαθίσταται οριστικά στο Λονδίνο.
Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης
