Πολλή κουβέντα γίνεται το τελευταίο διάστημα για την απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά και εφήβους κάτω των 16 ετών. Η συζήτηση εντάθηκε μετά τις εξελίξεις στην Αυστραλία, όπου εξετάστηκαν αυστηροί περιορισμοί στη χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους. Και στην Ελλάδα η κυβέρνηση μελετά αντίστοιχα μέτρα. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο αν μπορεί να εφαρμοστεί μια τέτοια απαγόρευση, αλλά και αν θα είναι αποτελεσματική και παιδαγωγικά ορθή.
Καταρχάς, ας δούμε πόσο εύκολο είναι να απαγορευτεί η πρόσβαση των παιδιών – εφήβων έως 16 χρόνων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στην πράξη, η εφαρμογή μιας καθολικής απαγόρευσης είναι τεχνικά και νομικά δύσκολη, κυρίως στα εξής πεδία:
- Επαλήθευση ηλικίας: Οι πλατφόρμες θα πρέπει να εφαρμόσουν αυστηρούς μηχανισμούς ταυτοποίησης (π.χ. να ζητούν τα στοιχεία ταυτότητας κάθε ατόμου, τα βιομετρικά του στοιχεία κ.λπ.). Ομως, ποια πλατφόρμα θα αναλάβει αυτό το εξαιρετικά δύσκολο έργο, όταν είναι σίγουρο πως θα εγερθούν σοβαρά ζητήματα προστασίας των προσωπικών δεδομένων;
- VPN και ψεύτικα στοιχεία: Οι ανήλικοι θα μπορούν σχετικά εύκολα να δηλώνουν ψευδή ηλικία ή να χρησιμοποιήσουν δίκτυα VPN (Virtual Private Network – Εικονικό Ιδιωτικό Δίκτυο). Το VPN δημιουργεί μια κρυπτογραφημένη, ασφαλή «σήραγγα» για τα δεδομένα κάθε ατόμου στο Διαδίκτυο. Αποκρύπτει την IP διεύθυνσή του, προστατεύοντας το απόρρητο και την ανωνυμία του, ειδικά σε δημόσια δίκτυα Wi-Fi, ενώ επιτρέπει την παράκαμψη γεωγραφικών περιορισμών περιεχομένου.
- Το ερωτηματικό των ξένων πλατφορμών: Πλατφόρμες που βρίσκονται εκτός της ΕΕ, πώς θα υποχρεωθούν να συμμορφωθούν με μέτρα απαγόρευσης για νέους έως 16 χρόνων που θα λάβουν η Ελλάδα ή ομάδα ευρωπαϊκών χωρών;
- Μετατόπιση αντί για λύση: Οι νέοι ηλικίας 14, 15 και 16 χρόνων, που είναι πλήρως εξοικειωμένοι με τα κοινωνικά δίκτυα, θα πειθαρχήσουν στις όποιες απαγορεύσεις ή απλώς θα μετακινηθούν σε λιγότερο ελεγχόμενες εφαρμογές ή σε online κοινότητες;
Η πλήρης απαγόρευση είναι σωστή ως προσέγγιση; Η απαγόρευση έχει επιχειρήματα «υπέρ» και «κατά».
Στα «υπέρ» συγκαταλέγονται:
- Η προστασία των νέων από τον εθισμό στα κοινωνικά δίκτυα, τον διαδικτυακό εκφοβισμό και το ακατάλληλο περιεχόμενο.
- Η μείωση της έκθεσης σε αλγοριθμικές πρακτικές, που ενισχύουν την υπερβολική χρήση των social media.
- Η ενίσχυση της ψυχικής υγείας σε ευάλωτες ηλικίες.
Στα «κατά» της απαγόρευσης περιλαμβάνονται:
- Το Διαδίκτυο δεν είναι μόνο τα social media. Υπάρχουν μηχανές αναζήτησης, χρήσιμες για την άντληση στοιχείων που αφορούν τα μαθήματα, forums για ανταλλαγή – και εκπαιδευτικών – πληροφοριών, πλατφόρμες παιχνιδιών (gaming), όπως και εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων.
- Η απαγόρευση μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της «υπόγειας» χρήσης, χωρίς κανένα γονικό έλεγχο.
- Δεν ενισχύει απαραίτητα την ψηφιακή παιδεία – που ίσως είναι η πιο ουσιαστική λύση.
Στο κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, εάν θα μπορούν να παρακαμφθούν οι απαγορεύσεις, η απάντηση είναι: «Ρεαλιστικά, ναι». Οι μηχανές αναζήτησης, οι εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων, τα οnline παιχνίδια με δυνατότητα chat και οι ξένες ή οι νέες πλατφόρμες που δεν έχουν ακόμα ρυθμιστεί, είναι βέβαιο ότι θα αποτελέσουν το «αντίδοτο» στην απαγόρευση. Αλλωστε, η τεχνολογική εξοικείωση των νέων, καθιστά δύσκολη την πλήρη απομόνωσή τους.
Ποια ίσως θα είναι μια πιο ισορροπημένη λύση;
Πολλοί ειδικοί προτείνουν μια συνδυαστική προσέγγιση, που θα περιλαμβάνει:
- Την υποχρεωτική χρήση εργαλείων γονικού ελέγχου.
- Την ουσιαστική ψηφιακή εκπαίδευση των νέων στο σχολείο.
- Την εφαρμογή περιορισμών σε αλγοριθμικές πρακτικές, οι οποίες ενισχύουν τον εθισμό.
- Την ενίσχυση της διαφάνειας και την ανάληψη ουσιαστικών ευθυνών από πλευράς των ίδιων των πλατφορμών.
Οι ίδιοι, θεωρούν πως η καθολική απαγόρευση πρόσβασης στα social media για νέους έως 16 ετών είναι δύσκολη στην εφαρμογή της και πιθανόν ατελής ως προς την αποτελεσματικότητά της. Ετσι, το βασικό «στοίχημα» δεν είναι η απαγόρευση των social media, αλλά πώς θα δημιουργηθεί ένα πιο ασφαλές και παιδαγωγικά υγιές ψηφιακό περιβάλλον.
