Περί της δήθεν «πλανηταρχίας»

Πολλά ελληνικά ΜΜΕ χρησιμοποιούν τον όρο «πλανητάρχης» για να περιγράψουν τον Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος πασχίζει, ματαίως, να επιβεβαιώσει και να επιδείξει την ακρίβεια αυτού του ελληνικού χαρακτηρισμού –που φυσικά δεν γνωρίζει.

Η προσωπικότητα του Αμερικανού προέδρου ευνοεί τις εύκολες υπερβολές: αυτοχαρακτηρίζεται αυτοκράτορας, ισχυρότερος άνθρωπος στον κόσμο, ρυθμιστής των πάντων, ισόβιος επικεφαλής δικών του επινοημένων θεσμών και υποψήφιος νομπελίστας –αλλά, όχι «πλανητάρχης»· αυτή η σύνθετη ελληνική λέξη δεν αντιστοιχεί με ακρίβεια σε κάποια αγγλική. Κρίμα· θα τον ενθουσίαζε ο τίτλος «planet overlord».

Αντ’ αυτού, στις περισσότερες χώρες του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, χρησιμοποιούνται ορισμοί όπως «επικεφαλής που δυτικού κόσμου» (η κλασική έκφραση του Ψυχρού Πολέμου ήταν «ηγέτης του ελεύθερου κόσμου», κάτι που δεν ισχύει πλέον εφόσον ο δυτικός κόσμος έχει διασπαστεί) και αρνητικές διατυπώσεις όπως «παγκόσμιος χωροφύλακας», «σερίφης», «ράμπο» και τα τοιαύτα. Στην Ελλάδα, είμαστε δήθεν δημιουργικοί και εθελοντικά υποτελείς –οι λέξεις φτιάχνουν τον κόσμο μας.

Χρησιμοποιώντας μια λέξη με έντονη θεατρικότητα, η οποία εκφράζει την αντίληψη των τοπικών ΜΜΕ για τη γεωπολιτική και για εμάς τους ίδιους, παραδεχόμαστε ότι κάποιος άρχει de facto στον πλανήτη μόνο και μόνο επειδή είναι πρόεδρος των ΗΠΑ.

Όμως, η ομολογία της απόλυτης αμερικανικής ηγεμονίας είναι λανθασμένη τόσο από πολιτική όσο και από ηθική άποψη, μαρτυρεί ηττοπάθεια και δειλία και λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν άρχει επί της Γης: δεν ζούμε σε μυθιστόρημα του Άρθουρ Κλαρκ. Δεν άρχει καν στο εσωτερικό των ΗΠΑ: αν δεν καταργήσει το Κογκρέσο και ένα πλήθος ανεξάρτητων αρχών, η εξουσία του θα παραμείνει ελεγχόμενη –το αν και το πώς βιώνει ο ίδιος αυτούς τους ελέγχους είναι άλλη ιστορία.

Πάντως, τα λαλίστατα και κενολογούντα ελληνικά ΜΜΕ κάνουν κατάχρηση της ιδέας περί αμερικανικής πλανηταρχίας, η οποία, εκτός από ανακριβής, είναι ταπεινωτική για όλους μας. Η λέξη «πλανητάρχης» άρχισε να κυκλοφορεί από το 1991 όταν η ελληνική αριστερά πενθούσε, διότι, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, οι ΗΠΑ αναδύονταν ως η μοναδική υπερδύναμη. Τότε, στις 18 Ιουλίου του 1991, σύμφωνα με τους μελετητές της ελληνικής γλώσσας, την ξεστόμισε για πρώτη φορά η κ. Μαρία Δαμανάκη στο Κοινοβούλιο: αφορμή ήταν η επίσκεψη του Τζορτζ Μπους senior στην Αθήνα.

Oι επισκέψεις των Αμερικανών προέδρων ήσαν πάντοτε επεισοδιακές· υπενθυμίζω, παρεμπιπτόντως, ότι τον Νοέμβριο του 1999 φτάσαμε σε σημείο ακραίας φαιδρότητας με παρωδία λαϊκού δικαστηρίου στην πλατεία Συντάγματος όπου ο ηθοποιός Κώστας Καζάκος καταδίκασε συμβολικά τον Μπιλ Κλίντον για εγκλήματα πολέμου στο Κόσοβο. Εκείνες τις ημέρες, η λέξη «πλανητάρχης» ακουγόταν με ένα μείγμα σιχασιάς και δουλοπρέπειας. Λες και ο Κλίντον μπορούσε, ως άλλος Ιησούς, να σταματήσει τον πόλεμο, να γαληνεύσει το χάος και αποκαταστήσει την κοσμική τάξη.

Κανείς Αμερικανός πρόεδρος δεν είναι παντοδύναμος: η προεδρία περιορίζεται θεσμικά και εξαρτάται από εσωτερικά και εξωτερικά κέντρα εξουσίας. Αρκεί φυσικά να κινητοποιούνται αυτά τα κέντρα εξουσίας. Πράγματι, στην περίπτωση του σημερινού προέδρου, το αμερικανικό σύστημα, που φτιάχτηκε με τρόπο που να αποκλείει τη μοναρχία, φαίνεται εξασθενημένο και αμήχανο· όμως, τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται: η αντιπολίτευση κάνει ό,τι μπορεί στο Κογκρέσο και έξω από αυτό. Ο Ντόναλντ δεν είναι ο Βασιλιάς Ubu του Alfred Jarry παρότι που πολύ θα το ήθελε: δεν έχει τη δυνατότητα να θεσπίζει νόμους από το μηδέν· τα δικαστήρια μπορούν να μπλοκάρουν οποιαδήποτε προεδρική απόφαση και το Κογκρέσο μπορεί να ακυρώνει όλες τις χρηματοδοτήσεις –για να ξεκινήσουν εκστρατείες, συρράξεις ή διακτινισμοί στον Άρη χρειάζονται κονδύλια· ο Ντόναλντ δεν θα πληρώσει από την τσέπη του τις αλλοπρόσαλλες στρατιωτικές και αστυνομικές επιχειρήσεις που ονειρεύεται.

Αν και ο πρόεδρος καθορίζει την εξωτερική πολιτική, δίνει εντολές στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ και στο Πεντάγωνο, ασκεί διπλωματία κτλ, οι πόλεμοι ως μακρόχρονες καταστάσεις εξαρτώνται από τη χρηματοδότηση κι από την πολιτική νομιμοποίηση· δηλαδή, από τις αποφάσεις του Κογκρέσου. Επιπλέον, ο πρόεδρος διακινδυνεύει κάθε στιγμή impeachment –κάτι που η αντιπολίτευση έχει προσπαθήσει επανειλημμένως  και που ίσως επιτύχει.

Στην εκτίμηση περί πλανηταρχίας (και βασιλιά Ubu) δεν λαμβάνεται υπόψη ότι οι πολιτείες διαθέτουν αυτονομία (δυνάμεις ασφαλείας, εκλογικοί κανόνες, υγεία, εκπαίδευση), πράγμα που σημαίνει ότι αν πιεστούν πολύ με αντισυνταγματικές μεθόδους, μπορούν να ασκήσουν το δικαίωμά τους να αποσχισθούν από την Ενωση. Τουτέστιν, το επονομαζόμενο «βαθύ κράτος» και οι υπηρεσίες δεν κινούνται με προεδρικό τηλεχειριστήριο: υπάρχει γραφειοκρατία που λειτουργεί με νόμους, κανονισμούς, διαδικασίες και δικαστικό έλεγχο.

Ο Ντόναλντ προκαλεί σύγχυση και πρόσκαιρες συγκρούσεις, αλλά αδυνατεί να κατασκευάσει κοινωνίες και καθεστώτα κατά βούληση. Οι αντίπαλοι, οι εχθροί, οι ανταγωνιστές έχουν επαρκή ισχύ ώστε να ματαιώνουν τα σχέδια όλων των Αμερικανών προέδρων: όχι μόνο η Κίνα και η Ρωσία, αλλά και περιφερειακές δυνάμεις (Ιράν, Βόρεια Κορέα) μπορούν να αποτρέψουν την επονομαζόμενη «πλανηταρχία»· άλλωστε, σ’ αυτό οφείλεται η δημοτικότητά τους σε ορισμένους λαούς.

Εκτός του ότι, όπως είπα, οι πόλεμοι, οι συμμαχίες, οι εξοπλισμοί και ο τεχνολογικός ανταγωνισμός έχουν τεράστιο οικονομικό βάρος –στο οποίο προστίθεται το κόστος για τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τις πρώτες ύλες– οι ΗΠΑ δεν δύνανται να κατατροπώσουν άλλες πυρηνικές δυνάμεις χωρίς κίνδυνο ολικής καταστροφής. Ο Ντόναλντ δεν δρα σε κενό.

Προς το παρόν, εκμεταλλεύεται την υποτιθέμενη αδράνεια των αμερικανικών και διεθνών θεσμών, οι οποίοι, εξαιτίας των διαδικασιών που απαιτούνται, κινούνται αργά συγκριτικά με τις στιγμιαίες, παρορμητικές και τυχαίες αποφάσεις της προεδρίας.

Σήμερα, στις ΗΠΑ εκτυλίσσονται πολλές δικαστικές υποθέσεις όπου κρίνεται η αντισυνταγματικότητα της πολιτικής της προεδρίας· απλώς, δεν είναι θεαματικές όπως είναι ο Ντόναλντ.

Εν ολίγοις, δεν πρόκειται για «πλανητάρχη»· πρόκειται για πολιτικό ατύχημα στο οποίο οι Αμερικανοί και όλοι εμείς, ιδιαίτερα οι Ευρωπαίοι, οφείλουμε να απαντήσουμε με ριζοσπαστικό τρόπο, επανορθώνοντας τα σφάλματα της αριστερής αντιπολίτευσης και ξανακολλώντας, ένα-ένα, όλα τα πράγματα που έχουν σπάσει.