Κάποια ημέρα του 1943 η Ροζ Βαλάν, η επιμελήτρια τέχνης που διέσωσε τελικά πάνω από 60.000 έργα τέχνης από τα χέρια των Ναζί, είχε βρεθεί μπροστά στην καύση και την καταστροφή περίπου 500 από αυτά. Στην αυλή της Εθνικής Πινακοθήκης του Παρισιού (Ζε ντε Πομ) είδε, ως κατάσκοπος της Γαλλικής Αντίστασης που κατάφερε να διεισδύσει στη γερμανική πλευρά, να καίγονται έργα των Πικάσο, Σαλβαδόρ Νταλί, Μαξ Ερνστ, Αντρέ Μασόν κ.ά. Από τα μεγάλα τζάμια του ισογείου έβλεπε να περνάνε μπροστά της σαν αστραπή οι εικόνες των πινάκων και μετά να γίνονται μια τουλίπα καπνού στον αέρα.
Η Βαλάν, που τιμήθηκε αργότερα με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής, βρίσκεται στο επίκεντρο του νέου βιβλίου “The Art Spy: The Extraordinary Untold Tale of WWII Resistance Hero Rose Valland” της δημοσιογράφου Μισέλ Γιανγκ (Harper One).
Η Γιανγκ εστιάζει την έρευνά της ακριβώς στα γεγονότα του Ζε ντε Πομ, όπου η Ροζ Βαλάν ανήλθε από τη θέση της άμισθης βοηθού σε επικεφαλής των συλλογών, κατορθώνοντας να αποκτήσει τη σπάνια – για γυναίκα – έμμισθη θέση της επιμελήτριας. Ηταν την εποχή που η Γαλλία έπεσε στα χέρια της Γερμανίας και οι Ναζί είχαν μετατρέψει το μουσείο σε κέντρο διαλογής για τα έργα τέχνης που είχαν κατασχέσει από τους γάλλους Εβραίους, οι οποίοι είχαν στερηθεί τα πολιτικά τους δικαιώματα.
Τότε ο επικεφαλής των γαλλικών εθνικών συλλογών Ζακ Ζοζάρ έδωσε εντολή στη Βαλάν να παραμείνει στο κτίριο και να αρχειοθετήσει σχολαστικά όλα τα έργα τέχνης που είχαν συγκεντρώσει οι Γερμανοί της ειδικής ομάδας ERR και τα προόριζαν για το μουσείο του Φύρερ στο Λιντς της Αυστρίας. Οπως και έπραξε, καταφέρνοντας να περάσει απαρατήρητη, ώστε οι Γερμανοί να μην την υποψιαστούν – μέχρι τα τέλη του πολέμου.
Η ιστορία της δεν είναι εντελώς άγνωστη, επισημαίνουν οι “New York Times”. Το 1961, η Βαλάν δημοσίευσε στα γαλλικά το αυτοβιογραφικό έργο “Le Front de l’Art”, στο οποίο βασίστηκε η ταινία του Χόλιγουντ “The Train” (1964), με πρωταγωνιστή τον Μπαρτ Λάνκαστερ. Η δράση της απεικονίστηκε επίσης στην έρευνα του Χέκτορ Φελισιάνο “The Lost Museum” όπως και στο “Monuments Men” του Ρόμπερτ Εντσελ, έργα που αναφέρονται στους κλεμμένους θησαυρούς τέχνης από εβραίους συλλέκτες, εμπόρους τέχνης και ευρωπαϊκά μουσεία. Στην κινηματογραφική διασκευή του τελευταίου (2014) με πρωταγωνιστή τον Τζορτζ Κλούνι, η Κέιτ Μπλάνσετ υποδύθηκε την Κλερ Σιμόν.
Μια επιφυλακτική, σιωπηλή και μυωπική επιμελήτρια μουσείου που κρύβει τις κατασκοπευτικές της δραστηριότητες από τον αμερικανό διευθυντή του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης και μέλος της ομάδας των Monument Men Τζέιμς Ρόριμερ, τον οποίο υποδύεται ο Ματ Ντέιμον. Οι πληροφορίες που η Ροζ Βαλάν διοχέτευσε στον Ρόριμερ τον βοήθησαν να ανακαλύψει το μεγάλο κρησφύγετο με τα λεηλατημένα έργα τέχνης στο Κάστρο Νοϊσβανστάιν στις Βαυαρικές Αλπεις.
Οι σπουδές και η μοναξιά
Η Γιανγκ περιγράφει τη Βαλάν ως μια γυναίκα με ταπεινή καταγωγή που αγάπησε από παιδί την τέχνη κοπιάζοντας εννέα χρόνια για να σπουδάσει στην Beaux Arts του Παρισιού, να λάβει δίπλωμα ιστορίας της τέχνης από τη Σορβόννη μαζί με βεβαιώσεις σπουδών στην ελληνική αρχαιολογία, τη μεσαιωνική και μοντέρνα τέχνη, καθώς και μαθήματα βυζαντινής αρχαιολογίας στην περίφημη École Pratique des Hautes Études.
«Ανεξάρτητα από το πόσο καλά τα πήγαινε στις σπουδές, δεν μπορούσε ποτέ να απαλλαγεί από τη σκληρότητα του κόσμου από τον οποίο προερχόταν. Αυτό φαινόταν στον τρόπο που συμπεριφερόταν, στην επιφυλακτική της στάση και στην άμεση, αρρενωπή συμπεριφορά της. Ποτέ δεν ένιωθε ότι ταιριάζει. Αν και υιοθέτησε έναν τρόπο ομιλίας με τη μελωδική προφορά των μορφωμένων ανώτερων τάξεων που έρχονταν σε αντίθεση με την καταγωγή της από την εργατική τάξη, της έλειπε η κοινωνική άνεση της ελίτ. Ενώ οι συμφοιτήτριές της ήταν φιλικές και φυσικά τρυφερές μεταξύ τους, η Ροζ ήταν μια αδέξια μοναχική κοπέλα. Η κρυφή της έλξη προς τις γυναίκες την οδήγησε να τις αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη σκληρότητα».
Λαχταρούσε να απελευθερωθεί
Ο εσωτερικός της κόσμος, ωστόσο, ήταν γεμάτος ζωντάνια και σύγχρονες ιδέες, επισημαίνει η Γιανγκ μελετώντας τη διατριβή της Ροζ που κατέθεσε στη Σχολή του Λούβρου. Η εσωστρεφής πλευρά της Ροζ ήθελε να δείξει ότι η χαρά και η ζωή μπορούν να εκφραστούν μέσω της τέχνης χωρίς να χρειάζονται λόγια.
Εγραψε ότι όταν η τέχνη μιμείται πιστά την πραγματική ανθρώπινη κίνηση, μπορεί να κάνει κάποιον να νιώσει κάτι κοντά στο υποβλητικό, «μια απόλαυση που δεν μπορούν να μας προσφέρουν τα λόγια, που δεν μπορεί να μας δώσει ούτε η ίδια η μουσική». Μέσα από τη δημιουργία και τη μελέτη της τέχνης μπορούσε να εκφράσει μια ζωντάνια που δεν τολμούσε να δείξει στην προσωπική της ζωή. Στην πραγματικότητα, η Ροζ είχε μια μακροχρόνια σχέση με την Τζόις Χέερ, μια Γερμανοβρετανίδα η οποία εργαζόταν ως γραμματέας στην πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Η Χέερ, μια εκπληκτική, ξανθιά γλωσσομαθής γυναίκα, βοήθησε τη Βαλάν να αποκρυπτογραφήσει τα γερμανικά έγγραφα που χρησίμευσαν στους γάλλους αντάρτες.
