Ο ευαγγελιστής της «ήπιας ισχύος»

Απεβίωσε την περασμένη βδομάδα σε ηλικία 88 ετών ένας από τους σημαντικότερους αμερικανούς διανοουμένους σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και διεθνών σχέσεων, ο χαρισματικός καθηγητής του Πανεπιστημίου Harvard, Joseph Nye (Τζόζεφ Νάι). Ο Nye έγινε γνωστός ως θεωρητικός του «φιλελεύθερου διεθνισμού», ως προφήτης της παγκοσμιοποίησης και κυρίως ως εμπνευστής της έννοιας της «ήπιας ισχύος» που αποσκοπούσε να δώσει ένα ηθικό πλεονέκτημα στις ΗΠΑ ειδικά μετά την τραγωδία του πολέμου στο Βιετνάμ.

Ο Nye δεν αρκέστηκε στην επιρροή που του έδινε η διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο Harvard, μέσω της οποίας εκπαίδευσε και επηρέασε τρεις γενιές δημόσιων λειτουργών που στελέχωσαν κρίσιμες θέσεις στα υπουργεία Εξωτερικών και Αμυνας καθώς και στις υπηρεσίες πληροφοριών. Συμμετείχε ο ίδιος ενεργά στη διαμόρφωση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Συγκεκριμένα συμμετείχε στην κυβέρνηση Κάρτερ ως ο αρχιτέκτονας της αμερικανικής στρατηγικής ενάντια στη διασπορά των πυρηνικών όπλων και στην κυβέρνηση Κλίντον ως υπεύθυνος του υπουργείου Αμυνας (Πεντάγωνο) για θέματα Ασίας. Από αυτή τη θέση εργάστηκε για την εμβάθυνση των σχέσεων με την Ιαπωνία ως αντίβαρο της Κίνας και της Βορείου Κορέας (Nye Initiative) και έτσι τον λατρεύουν μέχρι σήμερα στην Ιαπωνία γιατί αυτή η στρατηγική της εμβάθυνσης αποδείχθηκε διαχρονική. Είχε επίσης ηγετική εμπλοκή σε δεξαμενές σκέψης που ασκούσαν μεγάλη επιρροή στην αμερικανική εξωτερική πολιτική, όπως το Atlantic Council και το Aspen Strategy Group και κυρίως σε διεθνείς μη κυβερνητικούς οργανισμούς, όπως την παντοδύναμη Trilateral Commission (ΗΠΑ – Ευρώπη – Ιαπωνία), την οποία οι επικριτές της την παρουσιάζουν ως το «Διευθυντήριο του πλανήτη».

Η συνολική του δραστηριότητα τον καθιστά ηγετικό μέλος αυτού που ονομάζεται το «κατεστημένο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής» (establishment) ή αυτού που ο πρόεδρος Τραμπ δυσφημιστικά ονομάζει το «βαθύ κράτος» της Ουάσιγκτον που αποτελείται από διεθνιστές (globalists).

Είχα την τύχη να τον γνωρίσω προσωπικά πριν τέσσερις περίπου δεκαετίες, όταν συνυπήρξαμε στο ίδιο ερευνητικό κέντρο του Πανεπιστημίου Harvard, το Center for Science and International Affairs. Ως άνθρωπος ήταν χαμηλών τόνων και γλυκομίλητος, που όμως λάτρευε τις αντιλογίες και έτσι οι συζητήσεις μας ήταν πάντοτε ιδιαίτερα ζωντανές. Τα γραπτά του κείμενα ήταν εξόχως πολεμικά με κύριο στόχο τη σχολή σκέψης στην οποία ανήκω, αυτήν του πολιτικού ρεαλισμού (Realpolitik). Στο πρώτο βιβλίο που τον έκανε γνωστό το 1977 με τίτλο «Ισχύς και αλληλεξάρτηση» επιχειρηματολόγησε ότι η στρατιωτική ισχύς δεν είναι πια το κύριο νόμισμα στη διεθνή πολιτική, ενώ αποθέωσε τη σημασία των διεθνών οργανισμών και της διεθνούς συνεργασίας. Η εμπειρική πραγματικότητα τις επόμενες δεκαετίες δεν τον δικαίωσε.

Το βιβλίο που τον έκανε παγκόσμια γνωστό ήταν αυτό που αφορούσε την «ήπια ισχύ». Η γέννηση της έννοιας της ήπιας ισχύος βρίσκεται στην αντιπαράθεση του Nye με τον διάσημο ιστορικό του Πανεπιστημίου Yale, Paul Kennedy, που συνέγραψε ένα μνημειώδες έργο για την «Ανοδο και Πτώση των Μεγάλων Δυνάμεων». Σε αυτό το έργο ο Kennedy επιχειρηματολόγησε ότι οι ΗΠΑ βρίσκονται σε τροχιά παρακμής λόγω «αυτοκρατορικής υπερεπέκτασης». Υποστήριζε μάλιστα το επιχείρημά μου αναφέροντας πτωτικούς δείκτες «σκληρής ισχύος» που αφορούσαν την οικονομική και στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ. Ως αντίλογο ο Nye υποστήριξε ότι οι δείκτες «σκληρής ισχύος» δεν είναι πλέον τόσο σημαντικοί και κυρίως, ότι ο Kennedy δεν λαμβάνει υπόψη του τα αποθέματα «ήπιας ισχύος» που διαθέτουν οι ΗΠΑ, πράγμα που τις καθιστά ελκυστικές.

Ετσι η έννοια της «ήπιας ισχύος» γεννήθηκε ως αντιδιαστολή με την «σκληρή ισχύ» δηλ. την ικανότητα να ασκεί μια χώρα επιρροή μέσω χρήσης ή απειλής χρήσης στρατιωτικής ισχύος και μέσω χρήσης οικονομικών εργαλείων (κυρώσεις, δασμοί ή οικονομικές παροχές). Σύμφωνα με τον Nye «ήπια ισχύς» είναι η ικανότητα να ασκεί κανείς επιρροή μέσω ελκυστικότητας (the power of attraction), πειθούς και της ικανότητας να θέτει ατζέντα με τρόπο που οδηγεί στα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Για τον Nye πηγές ήπιας ισχύος των ΗΠΑ είναι το δημοκρατικό πολίτευμα, η ανοικτή επιχειρηματική κουλτούρα που επιτρέπει την καινοτομία, ο πολιτισμός, και τα κορυφαία πανεπιστήμια.

Ολα αυτά βέβαια δεν είναι καινούργια. Εάν διαβάσει κανείς τον Θουκυδίκη, θα δει ότι τόσο οι Αθηναίοι όσο και οι Λακεδαιμόνιοι προσπαθούσαν να γίνουν ελκυστικοί στους υπόλοιπους Ελληνες. Ο επικήδειος λόγος του Περικλή είναι, μεταξύ άλλων, μια αποθέωση της ήπιας ισχύος της Αθήνας, ενώ κεντρικό θέμα στους λόγους του Ισοκράτη ήταν, το τι πρέπει να κάνει η Αθήνα ώστε να αποκτήσει την «εύνοια» των υπόλοιπων Ελλήνων. Ομως ο Nye είχε την απαράμιλλη ικανότητα «να πουλήσει παλαιό κρασί σε νέα μπουκάλια» και να κάνει την έννοια της ήπιας ισχύος παγκοσμίως γνωστή.

Για όσους από εμάς ανήκουμε στη σχολή του πολιτικού ρεαλισμού πάντως, η διπλωματία χωρίς στρατιωτική ισχύ είναι «μουσική δίχως όργανα» και αυτό ο Nye δεν άργησε να το καταλάβει. Δημιούργησε έτσι μια νέα έννοια, αυτή της «έξυπνης ισχύος». Η «έξυπνη ισχύς» δεν είναι τίποτα άλλο από την επιρροή μέσω ενός συνδυασμού σκληρής και ήπιας ισχύος. Η έννοια της έξυπνης ισχύος έγινε αμέσως παγκόσμια μόδα και μια σειρά ηγετών, από τη Χίλαρι Κλίντον μέχρι τον έλληνα Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτακη, έγιναν οπαδοί της «έξυπνης ισχύος».

Η εκλογή Τραμπ ήταν ανάθεμα για τον Nye, γιατί καταστρέφει όλα τα αποθέματα ήπιας ισχύος που έκαναν τις ΗΠΑ ελκυστικές στο διεθνές σύστημα (επιθέσεις στο δημοκρατικό πολίτευμα των ΗΠΑ και στα αμερικανικά πανεπιστήμια, απειλές κατά των συμμάχων των ΗΠΑ, απειλές για κατάληψη της Γροιλανδίας και του Παναμά, χρήση εργαλείων οικονομικού πολέμου, όπως κυρώσεις και δασμοί). Οι ιδέες του Nye την εποχή Τραμπ δείχνουν πια ξεπερασμένες, σαν να αντικατοπτρίζουν μια νοσταλγική εποχή της αμερικανικής ιστορίας που έχει περάσει ανεπιστρεπτί.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων