Πάπες της ειρήνης

Είναι χειμώνας του 1938-39. Ο πόλεμος στην Ευρώπη πλησιάζει και οι ιαπωνικές δυνάμεις έχουν ήδη επιτεθεί στη γέφυρα Μάρκο Πόλο έξω από το Πεκίνο. Ο Πάπας Πίος ΙΑ’ θέλει να συνεχίσει την πολιτική «ειρήνης» του προκατόχου του, Βενέδικτου ΙΕ’, ο οποίος είχε επανειλημμένα προσπαθήσει να τερματίσει τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και να συμφιλιώσει το χιλιετές σχίσμα με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Ισως το πιο σημαντικό, θέλει η Εκκλησία να καταδικάσει τους φυλετικούς νόμους του Μπενίτο Μουσολίνι και τον ναζιστικό αντισημιτισμό. Εχει μάλιστα συντάξει εγκύκλιο για τον σκοπό αυτόν: Humani Generis Unitas («Για την ενότητα της ανθρωπότητας»). Ομως ο Πίος ΙΑ’ πέθανε τον Φεβρουάριο του 1939 και το κείμενο δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.

Επαναλαμβάνεται η ιστορία; Ο Πάπας Φραγκίσκος πέθανε τη Δευτέρα του Πάσχα, έπειτα από ένα Πάσχα αφιερωμένο στο μήνυμα της ειρήνης. Στην τελευταία πασχαλινή ευλογία του Urbi et Orbi (Προς την πόλη και τον κόσμο), καταδίκασε τη «μεγάλη δίψα για θάνατο, για φόνο» και την περιφρόνηση που «προκαλείται κατά καιρούς προς τους ευάλωτους, τους περιθωριοποιημένους και τους μετανάστες».

Μία ημέρα πριν, είχε ακυρώσει προγραμματισμένη συνάντηση με τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς, αφήνοντας τον γραμματέα του Βατικανού, καρδινάλιο Πιέτρο Παρολίν, να επιπλήξει την αμερικανική αντιπροσωπεία. Οπως αναφέρει το Βατικανό, «υπήρξε ανταλλαγή απόψεων για τη διεθνή κατάσταση, ιδίως όσον αφορά χώρες που πλήττονται από πολέμους, πολιτικές εντάσεις και δύσκολες ανθρωπιστικές καταστάσεις, με ιδιαίτερη έμφαση στους μετανάστες, τους πρόσφυγες και τους κρατούμενους». Οταν ο ετοιμοθάνατος Πάπας συνάντησε για λίγο τον Βανς την επόμενη ημέρα, φαίνεται ότι μετέφερε το ίδιο μήνυμα.

Μπορούν τα τελευταία λόγια ενός χριστιανού ηγέτη να επηρεάσουν τις εξελίξεις σε έναν κόσμο που πλήττεται από κρίσεις; Στην κηδεία του Φραγκίσκου το Σάββατο, ο 91χρονος κοσμήτορας του Κολεγίου των Καρδιναλίων, Τζιοβάνι Μπατίστα Ρε, υπενθύμισε στους παγκόσμιους ηγέτες πώς ο εκλιπών Πάπας «μοιράστηκε πραγματικά τις ανησυχίες, τα βάσανα και τις ελπίδες αυτής της εποχής της παγκοσμιοποίησης» και τη βαθιά του δέσμευση προς τους μετανάστες, τους πρόσφυγες και τους περιθωριοποιημένους.

Πριν ξεκινήσει η νεκρώσιμη ακολουθία, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, είχε μια «πολύ παραγωγική συζήτηση» με τον ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι μέσα στη βασιλική του Αγίου Πέτρου – μια έντονη αντίθεση με την εκρηκτική αντιπαράθεσή τους στο Οβάλ Γραφείο τον Φεβρουάριο.

Τι απαιτείται για μια επιτυχημένη μετάβαση από τον πόλεμο στην ειρήνη; Σπάνια προκύπτει από κοινοβουλευτική αντιπολίτευση, αν και μερικές φορές μια κατάρρευση της αγοράς μπορεί να επιφέρει αλλαγή. Τι γίνεται με μια μεγάλη πνευματική δύναμη; Μπορεί μια παρέμβαση από μια ηθική αρχή να δημιουργήσει ένα νέο κλίμα για διαπραγματεύσεις – είτε προς μια συμφωνία μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, είτε για να τερματιστεί η αιματοχυσία στη Γάζα; Θα μπορούσε να κάνει τους Δυτικούς να ενδιαφερθούν για το Σουδάν;

Απαιτείται ένα νέο πνεύμα για να ξεπεραστεί η συγκρουσιακή, μηδενικού αθροίσματος αντίληψη ότι κάθε σύγκρουση μπορεί να επιλυθεί μόνο με τη βία. Στον νοητικό κόσμο του Τραμπ, οι γεωπολιτικές συμφωνίες είναι απλώς μεγαλύτερες εκδοχές κτηματομεσιτικών συναλλαγών, μόνο με νικητές και ηττημένους.

Αλλά είναι δυνατόν να αναδιαμορφώσουμε αυτόν τον κόσμο ως έναν όπου και οι δύο πλευρές κερδίζουν, επειδή συνειδητοποιούν ότι βρίσκονται στην ίδια πλευρά. Είναι η ανθρώπινη ζωή ενάντια στον θάνατο. Οπως είπε ο Φραγκίσκος στο πασχαλινό του μήνυμα, μια συνεργατική χρήση των πόρων αποτελεί «τα “όπλα” της ειρήνης: όπλα που χτίζουν το μέλλον, αντί να σπέρνουν σπόρους του θανάτου!».

Ο Χάρολντ Τζέιμς είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Ο Μόνταγκου Τζέιμς είναι υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μπράουν