Ο Πικιώνης στην ανθρωπόκαινο

«Τρισμέγιστη είναι η ενοχή μας»

Δ. Πικιώνης, «Γαίας Ατίμωσις», 1954

Κάθε τρέχουσα αίσθηση του παρόντος χρόνου ανακατασκευάζει τη γνώση που έχουμε για το παρελθόν μας. Παρόλη την αυτονόητη ταύτιση του έργου του Πικιώνη με την παρελθούσα εποχή του, τόσο το έργο όσο και η εν γένει διανοητική παραγωγή του δραπετεύουν από την εποχή τους και μετακυλίονται στη συγχρονικότητα. Οχι μόνο με αβίαστη ευκολία αλλά και με την αίσθηση του επείγοντος. Μέσα στη σύγχρονη συνθήκη της εκρηκτικής κρίσης του περιβάλλοντος, μοιάζει το έργο και η δράση του να αποκτούν επιτακτική παρουσία, σαν ένα ήπιο κύμα που επανέρχεται διαρκώς και σκάει στην ακτή του παρόντος χρόνου. Κύρια αιτία είναι ότι το έργο του επανόρισε, ήδη από την εποχή του, την αρχιτεκτονική σε αναφορά προς τη Γη και τις χθόνιες δυνάμεις, που καθορίζουν όχι μόνο τη μορφή της αρχιτεκτονικής μα και της κουλτούρας. Πρόκειται για μια ανακλαστικά γενόμενη επιστημολογική τομή, όπου η αρχιτεκτονική δεν ανήκει ούτε στις πειθαρχίες της μηχανικής επιστήμης ούτε στις πρακτικές της τέχνης μόνο αλλά στην ευρεία, συμπεριληπτική επικράτεια των γνώσεων και των πρακτικών της Γαίας (ή της Γης). Η Γαία δεν είναι ένα φυσικό μεγα-αντικείμενο αλλά είναι μια ενεργός γεωλογική κατάσταση μεταξύ φύσης και κουλτούρας. Ο φυσιοπολιτισμός (nature/culture), έννοια που εισήγαγε η Donna Haraway στον τρέχοντα αιώνα, αποτελεί μια ισχυρή και επιδραστική βάση για την ανοιχτή συζήτηση για την ανθρωπόκαινο εποχή ή, ακόμα καλύτερα, για τη «χθονιόκαινο». Και δεν μπορεί οποιαδήποτε συζήτηση για την αρχιτεκτονική σήμερα να μην την αντιμετωπίζει μέσα στο κάδρο της συντελούμενης περιβαλλοντικής και κλιματικής καταστροφής.

Στην τρέχουσα εποχή, οι αποικιοκρατικές πρακτικές του τεχνολογικού υποκειμένου ενάντια σε καθετί που είναι «επίγειο» εντείνονται αλλά υπόκεινται και σε ριζική κριτική, καθόλου άδικα. Αναζητείται ένας χώρος ελευθερίας για να αναπτυχθούν οι βιώσιμες πρακτικές της αρχιτεκτονικής, πέρα από την εφαρμογή βαριών οικοδομικών προγραμμάτων, που είναι από τη φύση τους και το μέγεθός τους αντιπεριβαλλοντικά, όπως είχε διαπιστώσει ο αρχιτέκτων ήδη από τη δεκαετία του 1950 στο περίφημο κείμενό του «Γαίας Ατίμωσις». Εκεί, με ποιητικό οίστρο κατήγγειλε τη λατομία, τις νέες υποδομές στα ποτάμια της Αττικής και την οικοδόμηση μεγάλων κτιρίων για να στεγάσουν «τα γραφεία και τις μηχανές των εταιρειών σας». Για να προσθέσει ότι «σε σας δεν απόμεινε παρά η κατώτερη μορφή της σχέσης με τη φύση, που είναι η εκμετάλλευση». Δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε την υποθετική του αντίδραση προς ό,τι γίνεται σήμερα, σε εκθετικό βαθμό, στην περιοχή του Ελληνικού.

Η γαιοφιλική κληρονομιά του Πικιώνη καθώς και η διαπολιτισμική του προσέγγιση μέσα από την έννοια της «οικουμενικής παράδοσης», που εισήγαγε μεταπολεμικά, φαντάζουν σήμερα σαν δυνάμεις αναδρομικής απελευθέρωσης, για εμάς που τον βλέπουμε από μεγάλη απόσταση να έρχεται άξαφνα πολύ κοντά, μπροστά μας. Το σύγχρονο νόημα του έργου και της δράσης, δηλαδή της ενέργειας, του Πικιώνη μπορεί να αναζητηθεί εν πολλοίς στο σκύψιμο του σώματος προς τα κάτω, στη γη, και στο σκόρπισμα της υποκειμενικότητας στους προαιώνιους ανέμους του ανθρώπινου πολιτισμού και της γεωλογίας του, που φυσούν απροσδόκητα, τότε και τώρα, από όλες τις κατευθύνσεις. Με την πένθιμη αλλά όχι παθητική διαπίστωση ότι για ό,τι κάνουμε είναι ήδη αργά.

Ο Ζήσης Κοτιώνης είναι καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας