Υπό την επήρεια του «Μεγάλου Γκάτσμπι»

Μιχάλης Μοδινός, συγγραφέας

«Ο Γκάτσμπι είστε όλοι εσείς»

ΟΜεγάλος Γκάτσμπι παραμένει αρχετυπικό  μυθιστόρημα λόγω της καινοτομικής γραφής του και κυρίως λόγω του τραγικού τέλους του ιδεαλιστή, ρομαντικού ήρωά του. Αποτυπώνει με τον καλύτερο τρόπο το Αμερικανικό Ονειρο – σύζευξη  πραγματιστικού υλισμού και αέναης απόπειρας αναβίωσης του παρελθόντος. Πάνω απ’ όλα όμως κινητοποιεί το πανανθρώπινο όραμα του επίγειου παράδεισου. Ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ  πέθανε μόλις στα σαράντα τέσσερά του και όμως κατάφερε να βάλει τη σφραγίδα του στο μοντερνιστικό ρεύμα της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Ανήκει στη λεγόμενη «χαμένη γενιά» που μαζί με τον Ερνεστ Χεμινγκγουέι, τον Τζον Ντος Πάσος, τη Γερτρούδη Στάιν κ.ά. θα κατασκεύαζε μια γέφυρα ανάμεσα  στις δύο ακτές του Ατλαντικού.

Τέκνο της Μεσοδυτικής Αμερικής,  εγκολπώθηκε το πνεύμα των πιονέρων προπατόρων, την αίσθηση των ατελεύτητων συνόρων και το όνειρο της κοινωνικής ανέλιξης, της περιπέτειας και της διά βίου νεότητας. Ενώ δεν του δόθηκε η ευκαιρία να διαβεί τον ωκεανό στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εγκαταστάθηκε αμέσως μετά στη Γαλλία, όπως πολλοί ομότεχνοί του. Η Ευρώπη έδρασε σαν αντιαποκάλυψη  δίνοντάς του την απαραίτητη ιστορική προοπτική και την ευκαιρία να διαβάζει τη χώρα του με μια διαρκώς φρέσκια ματιά. Η λογοτεχνία του απεικονίζει το άδραγμα της στιγμής, την αποθέωση της καθημερινότητας και την αναζήτηση απολαύσεων εν μέσω μιας υπαρξιακής απελπισίας. Οι ήρωές του καταδιώκουν το όνειρο με επίγνωση της αδυναμίας εύρεσης της Εδέμ.

Ουσιωδώς λυρικό αφήγημα, ο Μεγάλος Γκάτσμπι έμελλε να επιβιώσει, να γίνει κατ’ επανάληψη ταινία και να εισαγάγει τρόπους συμπεριφοράς και κοινωνικές μόδες. Ο Φιτζέραλντ μεροληπτεί υπέρ του ρομαντικού αρσενικού ήρωά του, αντλώντας από τους τροβαδούρους του Μεσαίωνα, τον Θερβάντες και τον Σαίξπηρ. Σε αντίθεση με τους μεταγενέστερους «ρεαλιστικούς» ήρωες του Μέιλερ, του Απντάικ ή του Ροθ, συγγραφέων του ελάχιστου κοινού παρονομαστή της αμερικανικής ανθρωποπανίδας, ο Γκάτσμπι είναι ένας αρχετυπικός, μυθικός ήρωας μιας εποχής όπου η ουτοπία έμοιαζε ακόμα εφικτή. Εντούτοις ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό, τα νεωτερικά στοιχεία είναι εμφανή:  εγκιβωτισμένες αφηγήσεις, φλας μπακ, ανάδειξη του αφηγητή σε συμμέτοχο των δρωμένων, διακειμενικότητα, τολμηροί συνειρμοί, σκηνική πυκνότητα, τοπίο ως ενεργό συστατικό του μύθου. Οι γυναίκες παραμένουν σε πρώτη ανάγνωση δευτερεύοντα πρόσωπα αλλά ας μη βιαστεί ο τρέχων αδαής φεμινισμός να ξιφουλκήσει. Το γοητευτικό «χρυσό κορίτσι» που εκπροσωπεί η Νταίζη, αυτή η «κόρη του βασιλιά» που προξενεί πάθη, είναι ίσως το πλέον ρεαλιστικό πρόσωπο – αυτό που γειώνει την αφήγηση: δεν πιστεύει στην ευτυχία, γνωρίζει την πλήξη της ουτοπίας και διαισθάνεται τα όρια του έρωτα. Η πεζότητα και ο πραγματισμός της είναι οδηγοί για όσα θα ακολουθήσουν τις επόμενες δεκαετίες – στη λογοτεχνία και την ίδια τη ζωή.

«Ο Γκάτσμπι είμαι εγώ» θα ομολογούσε ο Φιτζέραλντ αν ζούσε λίγα χρόνια ακόμη. Ισως μάλιστα προσέθετε, απευθυνόμενος στους άρρενες αναγνώστες του, «…άλλωστε ο Γκάτσμπι είστε όλοι εσείς». Πιθανότατα θα είχε δίκιο. Γιατί ο ανδρικός πληθυσμός θα μπορούσε να ταυτιστεί, εν μέρει ή εν όλω, με το πρόσωπο του ήρωα που επιστρέφοντας παρασημοφορημένος από το μέτωπο θα κάνει τα πάντα προκειμένου να ξαναστήσει το παρελθόν στα πόδια του. Η εξιδανικευμένη ανάμνηση της ηρωίδας του  δεν θα πάψει να καθοδηγεί τον Γκάτσμπι σε κάθε του βήμα. Αδράχνοντας τις ευκαιρίες που προσφέρει η ραγδαία ανάπτυξη της δεκαετίας του ’20 θα καταφέρει να πλουτίσει  εν πολλοίς με σκοτεινές μεθόδους,  εκμεταλλευόμενος τις ευκαιρίες κοινωνικής κινητικότητας που προσφέρει η αμερικανική κοινωνία. Το χρήμα είναι ένδειξη θεϊκής εύνοιας σε προτεσταντικό περιβάλλον, μας είχε διδάξει ο Μαξ Βέμπερ, αναζητώντας τις απαρχές του καπιταλισμού. Και ο ήρωάς μας θα κτίσει μια υπερπολυτελή βίλα στο Λονγκ Αϊλαντ, στην άλλη μεριά του κόλπου όπου κατοικεί η Νταίζη, για να ατενίζει τις νύχτες το πράσινο φως στην προβλήτα της.

Βασικό χαρακτηριστικό του δυτικού λογοτεχνικού κανόνα είναι, όπως ισχυρίζεται ο Χάρολντ Μπλουμ, η αναγνώριση του εαυτού μας στο ανοίκειο. Και ποιος δεν θα αναγνωρίσει τον εαυτό του στην επιθυμία για διάρκεια ή έστω στην άλογη ελπίδα ότι ο έρωτας μπορεί να ζήσει για πάντα – ότι συνιστά το διαβατήριο για την αθανασία;

Φυσικά ο Γκάτσμπι θα διαψευστεί – όπως  όλοι μας. Προς στιγμήν ωστόσο το όνειρο θα έχει γίνει πραγματικότητα.

g

Γιώργος Λαμπράκος,
συγγραφέας – μεταφραστής

«Οι γυναίκες έλουζαν
τα μαλλιά του με σαμπάνια»:
το αλκοόλ
στον Μεγάλο Γκάτσμπι

«Γεια σας, είμαι ο Σκοτ Φιτζέραλντ, ο διάσημος αλκοολικός»: έτσι αυτοσυστηνόταν ο αμερικανός πεζογράφος (1896-1940), προφανώς στους λίγους που δεν τον ήξεραν ήδη, μια και ήταν από νωρίς διάσημος – πριν συμπληρώσει καν τα τριάντα του χρόνια είχε εκδώσει τρία μυθιστορήματα και δεκάδες διηγήματα εμβληματικά της επονομαζόμενης «Εποχής της Τζαζ». Στο τρίτο του μυθιστόρημα, Ο μεγάλος Γκάτσμπι (1925· μτφρ. Αρης Μπερλής, Αγρα, 2012), το αλκοόλ διαποτίζει το έργο ποικιλοτρόπως. Είναι καλοκαίρι του 1922 και η Ποτοαπαγόρευση έχει ήδη επιβληθεί: η σχετική τροπολογία ψηφίστηκε το 1919, αλλά εφαρμόστηκε τον επόμενο χρόνο και διατηρήθηκε μέχρι το 1933, όταν την ήρε ο νεοεκλεγείς πρόεδρος Φ. Ντ. Ρούζβελτ διαπιστώνοντας τη γιγάντωση της διαφθοράς. Ετσι, το αλκοόλ είναι δυσεύρετο, με εξαίρεση τα ξέφρενα πάρτι που διοργανώνει στο Λονγκ Αϊλαντ ο Τζέι Γκάτσμπι, ο πάμπλουτος γείτονας του πρωτοπρόσωπου αφηγητή μας, Νικ Καραγουέι. Κόσμος και κοσμάκης παρελαύνει στην έπαυλή του, όσο τον ίδιον, που έχει κάνει περιουσία κυρίως με λαθρεμπόριο οινοπνευματωδών (bootlegging), τον ταλανίζει ο έρωτάς του για την Νταίζη Μπιουκάναν, που όμως είναι πλέον παντρεμένη.

Τα πάρτι του Γκάτσμπι συμβολίζουν τη δαψίλεια στην Αμερική των «Roaring Twenties»: «Στον κεντρικό προθάλαμο έχει στηθεί ένα μπαρ με πραγματική μπρούντζινη μπάρα, φορτωμένο με οινοπνευματώδη, τζιν και τόνικ και άλλα ποτά που είχαν προ πολλού ξεχαστεί». Ο Νικ κατευθύνεται «στο τραπέζι με τα κοκτέιλ – το μόνο μέρος στον κήπο όπου ένας άντρας χωρίς παρέα μπορούσε να σταθεί χωρίς να δείχνει μόνος και έρημος. Στην αμηχανία μου άρχισα να κατεβάζω το ένα ποτήρι μετά το άλλο». Εδώ το αλκοόλ είναι η συντροφιά του ανθρώπου χωρίς συντροφιά, ένα τεχνητό ξεπέρασμα της αμηχανίας ενός αγνώστου μεταξύ γνωστών σε ένα μέρος όπου σχεδόν όλα διέπονται από μια αύρα επίπλαστη – ακόμα και το φεγγάρι «βγήκε, όπως το δείπνο, αναμφίβολα, από τα κιβώτια μιας εταιρείας κέτερινγκ». Και μπορεί ο μύθος να θέλει την κατανάλωση αλκοόλ να αυξήθηκε την περίοδο 1920-1933 (ο Μπουνιουέλ γράφει στην Τελευταία πνοή ότι ποτέ δεν είχε πιει περισσότερο από ό,τι στην Αμερική της Ποτοαπαγόρευσης), αλλά στην πραγματικότητα έπεσε περίπου στο μισό – η μεγάλη διαφορά έγκειτο στο γεγονός ότι μεταφέρθηκε στα σπίτια, ιδίως της ανώτερης τάξης, και σε μυστικά, παράνομα μπαρ (speakeasy).

Στο μεταξύ η Νταίζη παραμένει λαμπερή επειδή «δεν πίνει. Είναι μεγάλο πλεονέκτημα να μην πίνεις όταν η παρέα σου είναι γερά ποτήρια». Ο Γκάτσμπι μένει επίσης νηφάλιος, τον μεθά μόνο ο έρωτας για την Νταίζη, κάτι που τον διαφοροποιεί από τους περισσότερους άλλους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες του Φιτζέραλντ, που είναι πότες ή αλκοολικοί: ο Εϊμορι Μπλέιν στο Δώθε απ’ τον παράδεισο, ο Αντονι Πατς στο Ομορφοι και καταραμένοι, ο Ντικ Ντάιβερ στο Τρυφερή είναι η νύχτα, ο Γκόρντον Στέρετ στην «Πρωτομαγιά», κ.ά. Οι φήμες που βαρύνουν τον Γκάτσμπι (ότι φέρνει το αλκοόλ «με υπόγειο αγωγό από τον Καναδά» και ότι αγοράζει φαρμακεία για να πουλάει αιθυλική αλκοόλη δήθεν για φαρμακευτική χρήση) τον αφήνουν αδιάφορο, όπως και το ότι «στα έξαλλα πάρτι οι γυναίκες έλουζαν τα μαλλιά του με σαμπάνια». Ο συγγραφέας, που πλήρωσε ακριβά τις δικές του καταχρήσεις, τον θέλει όσο το δυνατόν πιο ανόθευτο: η προσοχή του Γκάτσμπι είναι στραμμένη στο πώς θα ξανακερδίσει την αγαπημένη του, παραμένοντας αθεράπευτα ρομαντικός μέχρι το τραγικό τέλος του.

g

Χίλντα Παπαδημητρίου,
συγγραφέας

Η Ζέλντα πίσω από τον μύθο

Αν η 18χρονη Ζέλντα Σέιερ είχε γεννηθεί μερικές δεκαετίες αργότερα, ίσως είχε καταφέρει να μας διηγηθεί τη δική της άποψη για τον Μεσοπόλεμο και την Εποχή της Τζαζ στις ΗΠΑ. Γιατί μπορεί να υπήρξε από τις πρώτες φλάπερ, όπως ονομάζονταν τα νέα κορίτσια που φορούσαν κοντές φούστες, έκοβαν τα μαλλιά τους, κάπνιζαν, οδηγούσαν αυτοκίνητο, χόρευαν έξαλλα και – το αδιανόητο – έπιναν αλκοόλ παρά την Ποτοαπαγόρευση και διεκδικούσαν τη σεξουαλική τους ελευθερία, εκείνη όμως βιάστηκε να παντρευτεί τον φερέλπιδα συγγραφέα Σκοτ Φιτζέραλντ. Και ενώ οι γυναίκες αποκτούσαν δικαίωμα ψήφου και έκαναν καριέρα, η Ζέλντα επέλεξε τον μονοσήμαντο ρόλο της συζύγου. Κάτι απολύτως θεμιτό, φυσικά, αν η ίδια δεν πνιγόταν μέσα στους περιορισμούς της και δεν ξεχείλιζε από δημιουργικότητα.

Της έλειπε η αυτοπειθαρχία, όπως και στον Σκοτ βέβαια, αλλά η εκφραστική της ικανότητα φαίνεται από το γεγονός ότι εκείνος χρησιμοποιούσε συχνά αποσπάσματα από τα γράμματα και τα ημερολόγιά της για να αποδώσει τις ηρωίδες του. Παρά τις διαρκείς οικονομικές δυσκολίες και τις τριβές της σχέσης τους, αναδείχθηκαν στο πιο λαμπερό ζευγάρι της Νέας Υόρκης του 1920 και στους πρώτους Αμερικανούς που μετακόμισαν στο Παρίσι και την Κυανή Ακτή.

Ο μόνιμος ανταγωνισμός τους δεν σταμάτησε όταν απέκτησαν την κόρη τους, Σκότι. Λέγεται ότι βλέποντας πως ήταν κορίτσι η Ζέλντα είπε: «Ελπίζω ότι θα γίνει ηλίθια –αυτό είναι το καλύτερο πράγμα που μπορεί να γίνει ένα κορίτσι σ’ αυτόν τον κόσμο: ένα ωραίο ηλίθιο πλάσμα» (1). Μια φράση που ο Σκοτ την έβαλε στα χείλη της ηρωίδας του Υπέροχου Γκάτσμπι, Ντέζι Μπιουκάναν.

Η Ζέλντα λαχταρούσε να γράψει, και αρχικά της ανέθεταν μικρά άρθρα για τις φλάπερ σε έντυπα, τα οποία την υποχρέωναν να τα συνυπογράφει με τον Σκοτ. Εξαιτίας των αμοιβαίων απιστιών τους, η σχέση τους κλονίστηκε ακόμα περισσότερο και ύστερα από μια δεύτερη έκτρωση η Ζέλντα άρχισε να παρουσιάζει ανησυχητικά σημάδια πνευματικής διαταραχής. Η ιατρική διάγνωση ήταν σχιζοφρένεια, αν και μεταγενέστερα θεωρήθηκε πιο πιθανόν ότι έπασχε από την άγνωστη τότε διπολική διαταραχή. Μέρος της θεραπείας της ήταν να γράφει καθημερινά για δύο ώρες. Αυτό το υλικό αποτέλεσε τον κορμό του πρώτου μυθιστορήματός της, Χαρίστε μου το βαλς (1932).

Βρισκόμαστε πια στις αρχές του 1930, το Μεγάλο Κραχ έχει τσακίσει τους Αμερικανούς. Το μυθιστόρημα της Ζέλντα κυκλοφορεί χωρίς εμπορική ή κριτική επιτυχία, κι εκείνη απογοητευμένη στρέφεται στη ζωγραφική. Ωστόσο, τα απανωτά ηλεκτροσόκ και οι θεραπείες με ινσουλίνη που χρησιμοποιούσαν τότε για την καταστολή των σχιζοφρενών διέλυαν όλο πιο πολύ το μυαλό της Ζέλντα. Μπαινόβγαινε σε ψυχιατρεία ως τον θάνατό της, στις 10 Μαρτίου 1948, όταν ξέσπασε πυρκαγιά στην κλινική που νοσηλευόταν. Δεν κατάφερε να τελειώσει το δεύτερο βιβλίο της.

Η ιστορία της Ζέλντα θυμίζει την τραγική ζωή και τον θάνατο της «τρελής» γυναίκας του Ρότσεστερ, στην Τζέιν Εϊρ. Τόσο ο Σκοτ όσο και η Ζέλντα αναγνωρίστηκαν μετά τον θάνατό τους ως σημαντικοί συγγραφείς του 20ού αιώνα. Η επανεκτίμηση του δικού της έργου οφείλεται εν μέρει στη βιογραφία που έγραψε η Νάνσι Μίλφορντ,  Zelda: A Biography, ενώ οι φεμινίστριες είδαν στο πρόσωπό της μια γυναίκα-θύμα της πατριαρχίας και των ασφυκτικών ρόλων της. Η ίδια όμως ίσως έλεγε: «Είναι χαρακτηριστικό μου. Συγκεντρώνω τα πάντα σε έναν μεγάλο σωρό που έχω βάλει την επιγραφή “παρελθόν” κι έχοντας αδειάσει ένα βαθύ ρεζερβουάρ που κάποτε ήταν ο εαυτός μου, είμαι έτοιμη να συνεχίσω» (2).

(1) Σελ. 40, Ο υπέροχος Γκάτσμπι, του Σκοτ Φιτζέραλντ (μτφρ.: Φώντας Κονδύλης, Πατάκης)

(2) Σελ. 313, Χαρίστε μου το βαλς, Ζέλντα Φιτζέραλντ (μτφρ. Φαίδων Ταμβακάκης, Οδός Πανός)