Ο άνθρωπος των ανοιχτών οριζόντων

Λίγη ώρα από τη στιγμή που ανακοινώθηκε ο θάνατος του Κώστα Σημίτη, ο ηλεκτρονικός και έντυπος Τύπος κατακλύστηκε από άρθρα αποτίμησης του προσώπου και του έργου του. Τα περισσότερα διθυραμβικά. Δεν είναι λίγο να θεωρείσαι ένας από τους σημαντικότερους πρωθυπουργούς του 20ού αιώνα. Κάποια κείμενα κριτικά, θυμωμένα, μειωτικά, εμφανίστηκαν κυρίως στα τοξικά κοινωνικά μέσα. Για άλλη μια φορά οι αντιδράσεις αποκαλύπτουν ότι ο Σημίτης αντιπροσώπευε την επιτομή της διχασμένης Ελλάδας, από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους έως σήμερα, στην πολιτική και την άσκησή της, στον πολιτικό πολιτισμό, και στην κουλτούρα ανεξαρτήτως κομματικού χώρου. Από τη μια μεριά η βαθιά δημοκρατική συνείδηση, ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός, η αποδοχή των διαφορετικών ταυτοτήτων, η προάσπιση των δικαιωμάτων, η σημασία των συναινέσεων στο εθνικό και διεθνές επίπεδο, η έμφαση στα θεσμικά αντίβαρα, η ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών,  οι ανοιχτοί ορίζοντες. Από την άλλη ο λαϊκισμός, ο εύκολος «πατριωτισμός», ή ακόμη χειρότερα ο στείρος εθνικισμός, η φοβικότητα, η προάσπιση της μονολογικής ομοιογένειας και ο αποκλεισμός των άλλων, των διαφορετικών. Το 2004 όταν η μια Ελλάδα έδινε τη θέση της στην άλλη, ένιωσα σαν ένα λάστιχο που το είχες τραβήξει και ξαφνικά το άφησες και συρρικνώθηκε στο κανονικό του μέγεθος

Οι πολίτες που ταυτίζονται με την ανοιχτή Ελλάδα είδαν στον Σημίτη την ελπίδα για μια καλύτερη κοινωνία. Σε ό,τι με αφορά αυτόν τον προσανατολισμό τον είδα να παίρνει σάρκα και οστά στην πολιτική απέναντι στη μειονότητα της Θράκης. Στόχος η εδραίωση της ισονομίας και της ισοπολιτείας που είχε γίνει συνείδηση στις κυβερνήσεις από τις αρχές του 1990, η όχι μόνο αποδοχή των διαφορετικών ταυτοτήτων των μουσουλμάνων, ελλήνων πολιτών αλλά και η ενεργητική πολιτική της συμπερίληψης σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές αρχές.

Μια ευτυχής στιγμή ευθυγράμμισης Σημίτη και Γιώργου Παπανδρέου στη χάραξη και την υλοποίηση μιας μακρόχρονης και πολυεπίπεδης προσπάθειας για τη βελτίωση της εκπαίδευσης και την ένταξη των παιδιών της μειονότητας της οποίας είχα την τύχη να ηγηθώ μαζί με την Αννα Φραγκουδάκη. Αλλά ο συστηματικός, στοχοπροσηλωμένος Σημίτης δεν χάραζε μόνο μεγάλη πολιτική. Φρόντιζε και για τα πιο μικρά. Θυμάμαι κάποια στιγμή του παραπονιόμουν για μικρόψυχες αθλιότητες που έβλεπα στη Θράκη και για το πώς το τοπικό λεωφορείο δεν σταματούσε κανονικά σε έναν οικισμό Ρομά, σε συμπαιγνία με τα ταξί ώστε οι πάμφτωχοι κάτοικοί του να αναγκάζονται να χρησιμοποιούν ταξί. Το κατέγραψε αμέσως στο μπλοκάκι του και την επόμενη μέρα το έλυσε.

Στις κοινωνικές επιστήμες υπάρχει πάγια συζήτηση ανάμεσα στην προσωπικότητα και τα χαρακτηριστικά του ηγέτη και στην κοινωνικοπολιτική συγκυρία που τον αναδεικνύει. Προφανώς ισχύουν και τα δύο. Την εσωτερική δύναμη του Σημίτη, την εργατικότητα, την αντοχή του την αναγνωρίζουν όλοι. Υπήρχε όμως και μια άλλη εκδοχή που δύσκολα γινόταν αντιληπτή. Η πίστη του στη φιλία, η δοτικότητά του, το ιδιότυπο χιούμορ, η απέραντα μη αυταρχική φύση του στις προσωπικές του σχέσεις, η προστασία από «τες πολλές συνάφειες και τις συναναστροφές» ήταν η κρυφή πλευρά του φεγγαριού. Μου άρεσαν πάρα πολύ τα λόγια του, όπως μνημονεύτηκαν αυτές τις μέρες: «Ο καθένας δίνει στη ζωή του το νόημα που θέλει. Για μένα ήταν πάντα να προσπαθώ να φτιάξω έτσι τον εαυτό μου, ώστε εγώ, αλλά και οι άνθρωποι που αγαπώ, να απολαμβάνουμε περισσότερη χαρά και ελευθερία. Είμαι αντίθετος με ό,τι καταπιέζει και ό,τι περιορίζει. Είμαι με ό,τι απελευθερώνει».

Η Θάλεια Δραγώνα είναι ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών