Καλά ξεμπερδέματα

Την περασμένη Τρίτη, η Meta που εποπτεύει τα Facebook, Instagram και Threads ανακοίνωσε σαρωτικές αλλαγές στον τρόπο που χειρίζεται τη διάχυση της πληροφορίας στις πλατφόρμες της, τους προσεχείς μήνες, συμπεριλαμβανομένης της κατάργησης του – προερχόμενου κυρίως από επαγγελματίες – fact checking, του ελέγχου δεδομένων και της εξακρίβωσης των πραγματικών στοιχείων δημοσιεύσεων στις πλατφόρμες, ξεκινώντας από τις ΗΠΑ.

Πολλά θα μπορούσε να πει κανείς. Πόσο ευκαιριακά αντιμετώπισε η εταιρεία τα ζητήματα παραπληροφόρησης και καταπολέμησης του λόγου μίσους. Πόσο γρήγορα σπεύδουν οι μεγιστάνες του ψηφιακού κόσμου να εναρμονιστούν με τις επιθυμίες του Ντόναλντ Τραμπ. Πώς η νίκη του Τραμπ θα επιφέρει εν τέλει τόσο καθοριστικής σημασίας αλλαγές στις ζωές μας και στις κοινωνίες μας: ναι, η διάχυση ψευδών πληροφοριών και ο λόγος μίσους χωρίς αναχώματα είναι τεράστια προβλήματα.

Μεταξύ των πολλών που γράφτηκαν μου έκανε εντύπωση το άρθρο του Ian Bogost στο «Atlantic» («Fact checking was too good for Facebook», 8/1/2025), στο οποίο ο συγγραφέας εκφράζει τη χαρά του για την εξέλιξη αυτή. Ισχυρίζεται στο άρθρο του ότι «Σε ορισμένους παρατηρητές, αυτά τα νέα υποδήλωναν ότι η εταιρεία εγκατέλειπε την ίδια την ιδέα της αλήθειας και άνοιγε τις πύλες της στα ψέματα, τις διαστροφές και την εξαπάτηση. Αλλά αυτό είναι λάθος: αυτές οι πύλες δεν έκλεισαν ποτέ πραγματικά». Ο Bogost αναφέρεται διεξοδικά στο γεγονός ότι το fact checking είναι μια απαιτητική δουλειά που γίνεται από δημοσιογράφους. Περιγράφει τη – ζηλευτή πραγματικά – διαδικασία που ακολουθείται στο περιοδικό «Atlantic» (και φυσικά σε πάρα πολλά Μέσα στις ΗΠΑ και αλλού) δίνοντας και παραδείγματα. Από το πιο απλό: φροντίζει το τμήμα των fact checkers να διασταυρώσει όλα τα πραγματικά περιστατικά που αναφέρονται σε ένα κείμενο προς δημοσίευση. Αποφθέγματα, απαντήσεις σε συνεντεύξεις, τοποθεσίες, χρονολογίες, στατιστικά. Τα πάντα. Εως το πιο σύνθετο: η διατύπωση του δημοσιογράφου αποδίδει επακριβώς τα λεγόμενα κάποιου ή τα παραποιεί; Συχνά η διαδικασία διασταύρωσης απαιτεί εσωτερικές διαπραγματεύσεις, συζητήσεις ή και επιπλέον συνεντεύξεις. Είναι μια χρονοβόρα διαδικασία και, φυσικά, κοστοβόρα. Λέει ο Bogost πως όλο αυτό δεν θα ήταν ποτέ στο ενδιαφέρον ενός κοινωνικού δικτύου ώστε να το πραγματοποιήσει. Αλλά και πως είναι αδύνατο να συμβεί. Δεν μπορείς, γράφει, να ελέγξεις τα πάντα σε ένα κοινωνικό δίκτυο: κάθε άτομο, κάθε ιστότοπο, κάθε εστιατόριο, κάθε σελίδα, κάθε θεία, κάθε εθνίκι και λοιπά.

Ωραία όλα αυτά και βάσιμα. Κάνει όμως δύο βασικά λάθη. Το πρώτο είναι ότι οι «third part» fact checkers της Meta είναι δημοσιογράφοι. Το άλλο είναι πως συγκρίνει το ζηλευτό και προληπτικό fact cheking του αμερικανικού Τύπου (ex ante) με το κατασταλτικό που γίνεται στις πλατφόρμες τοποθετώντας επισήμανση με τη διόρθωση της πληροφορίας (ex post).

Η πειραματική έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Mass Media and Society» νωρίτερα το 2024 (διαθέσιμη στο: https://doi.org/10.1080/15205436.2024.2321542 ) που εξέτασε το πότε είναι το fact checking αποτελεσματικό με στοιχεία από 16 ευρωπαϊκές χώρες μέτρησε ακριβώς αυτό: ότι ο εκ των υστέρων έλεγχος δεδομένων στις πλατφόρμες επέδρασε σημαντικά στη μη διάδοση ψευδών ειδήσεων. Ο Bogost κλείνει το άρθρο του με την ευχή «Καλή απαλλαγή» αναφερόμενος στο τέλος του φεϊσμπουκικού ελέγχου δεδομένων. Εγώ θα ευχηθώ «καλά ξεμπερδέματα» από όσα θα επιφέρει αυτή η κατάργηση.