Πτωχοί τω πνεύματι

Το ποσοστό φτώχειας στην Ελλάδα για το 2023 μετρήθηκε εκεί που ήταν πάντα: γύρω στο 20%, ένας στους πέντε. Παράλληλα, άλλη έρευνα κατέδειξε ότι η υποκειμενική φτώχεια, πόσοι αισθάνονται ότι είναι φτωχοί, είναι περισσότερο από τριπλάσιοι (70%), υπερβαίνοντας την πλειονότητα του πληθυσμού.

Παλιά, φτωχός ήταν συνώνυμο του «μη προνομιούχος». Σε εκείνη την επιτηδευμένα ασαφή έννοια, όλοι συμμετείχαν, αφού ακόμη και στα «ρετιρέ» έλειπε κάτι που απολάμβανε άλλος. «Μη προνομιούχος» ήταν ο ελβετικός σουγιάς της κοινωνικής πολιτικής, δικαιολογώντας κάθε απόδοση παροχών.

Την ευτυχή ισορροπία διατάραξαν γύρω στο 1990 δυσάρεστοι οικονομολόγοι, με διαμαρτυρίες για την έλλειψη ιεράρχησης: Αν είναι όλοι φτωχοί, τότε κανείς δεν είναι φτωχός. Πήγαν όμως παραπέρα, εξετάζοντας τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει «φτώχεια» σε αναπτυγμένη χώρα. Αυτό συνοδευόταν από πεποίθηση ότι κάτι δεν μπορούσε να ποσοτικοποιηθεί στατιστικά, θα παρέμενε σαν αδιάφορη εφαρμογή της θεολογίας.

Η θεωρητική βάση τους ήταν η σχετική φτώχεια. Εχοντας ξεπεράσει στην ΕΕ τους εφιάλτες της αδυναμίας επιβίωσης, η ένδεια παραμένει, αλλά ως αδυναμία συμμετοχής: κάτι που, αν το στερείσαι, αισθάνεσαι λειψός. Σε οικονομίες όπου η πρόσβαση σε χρηματικούς πόρους καθορίζει την ευημερία, αυτό ισοδυναμεί με εισόδημα ουσιωδώς μικρότερο από τον κοινωνικό περίγυρο. Συγκρίνεται δηλαδή το ατομικό εισόδημα με ένα αντιπροσωπευτικό μέγεθος· για τον λόγο αυτόν αποκαλείται και σχετική (και όχι απόλυτη) φτώχεια. Το αντιπροσωπευτικό εισόδημα αντιστοιχεί στο μεσαίο άτομο, αυτό που οι στατιστικοί αποκαλούν τη διάμεσο: Αν έκανες μια βόλτα σε (τυπικό) δρόμο, οι μισοί που θα συναντούσες θα είναι φτωχότεροι από τον μεσαίο. Είναι λογικό να πάρεις εκείνον ως το σημείο αναφοράς. Από ένα κλάσμα του ποσού αυτού και κάτω θα δημιουργούνται αισθήματα μειονεξίας. Ποιο ακριβώς κλάσμα, είναι θέμα συζήτησης.  Αρχικά χρησιμοποιούσαν το 50%· ανησυχία ότι αυτό ήταν υπερβολικά αυστηρό οδήγησε την ΕΕ να διαλέξει ως «κατώφλι φτώχειας» το 60% του μεσαίου εισοδήματος και να το βαφτίσει «κίνδυνο φτώχειας».

Ετσι, από το 2000 η Eurostat σε εναρμονισμένη έρευνα ατόμων εντοπίζει όσους ζουν με εισόδημα κάτω από το 60% του διαμέσου εισοδήματος. Ετσι προκύπτει  ο «αντικειμενικός» κίνδυνος φτώχειας. Είναι σαφές ότι αυτή η μέτρηση συνδέεται με την υποκειμενική αξιολόγηση που θα έκανε ένας κοινωνικά υπεύθυνος και σωστά ενημερωμένος πολίτης.

Πώς ερμηνεύεται λοιπόν ότι, ειδικά στην Ελλάδα, η «υποκειμενική» είναι τρεις φορές μεγαλύτερη από την «αντικειμενική» μέτρηση;

Δύο εξηγήσεις υπάρχουν – προβλήματα στην πληροφόρηση και διαφορές στην ιεράρχηση. Η πρώτη, ότι οι Ελληνες νομίζουν ότι ζουν σε άλλη χώρα, δύσκολα υποστηρίζεται. Αυτό, αφήνει τη δεύτερη, τη στάθμιση: αν, όντως, προσπαθεί να εντοπίσει τους αναξιοπαθούντες σκεπτόμενος ως υπεύθυνος πολίτης, εν είδει ακριβοδίκαιου επιστήμονα. Φαίνεται όμως ότι αντί να λειτουργεί ως ολύμπιος κριτής, ενστικτωδώς βάζει τον εαυτό του στην κατηγορία του μη προνομιούχου. Αντί να τακτοποιεί την προτεραιότητα κοινωνικής αρωγής, φαίνεται να διαπραγματεύεται το πώς ο ίδιος θα βρεθεί στην κεφαλή – ασχέτως του τι τραβάνε οι άλλοι.

Η κοινωνική αλληλεγγύη θεμελιώνεται σε μια διάχυτη συμφωνία ότι κάποιοι αξίζει να βοηθηθούν – οι αντικειμενικά φτωχοί. Οταν όμως ο μέσος πολίτης σκέφτεται να βοηθηθεί πρώτα ο ίδιος και μετά οι υπόλοιποι, λειτουργεί και διαπραγματεύεται ως υποκειμενικά φτωχός. Ακόμα και αν, οι αυτοί του είδους, οι φτωχοί τω πνεύματι καθίστανται μακάριοι, η κοινωνία στην οποία συμμετέχουν φτωχαίνει.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.