Τομή στον ιστορικό χρόνο

Τα δημοψηφίσματα έχουν συνδεθεί στην ελληνική πολιτική παράδοση με την τύχη του πολιτειακού ζητήματος. Εκείνο της 8ης Δεκεμβρίου 1974 υπήρξε το έβδομο και τελευταίο δημοψήφισμα που έκρινε την τύχη της δυναστείας που εγκαινίασε ο Γεώργιος Α΄ το 1863. Οι Ελληνες κλήθηκαν να αποφασίσουν για την παραμονή στον θρόνο του δισέγγονού του Κωνσταντίνου Β΄. Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, που είχε προκύψει από τις εκλογές που προηγήθηκαν κατά τρεις εβδομάδες, υλοποιούσε τη δέσμευση του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή για ελεύθερο και δίκαιο δημοψήφισμα για να αποφασιστεί η μορφή του πολιτεύματος μεταξύ της βασιλευόμενης και αβασίλευτης δημοκρατίας.

«Δεν υπήρξα βασιλόφρων εκ πεποιθήσεως», εκμυστηρεύθηκε σε σημειώσεις του σε ανύποπτο χρόνο ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και δεν ήταν τυχαίο. Ο ίδιος είχε ανδρωθεί πολιτικά σε μια περίοδο ρεπουμπλικανισμού, στην οποία μάλιστα το κύρος του έκπτωτου από το 1924 Γεώργιου Β’ είναι χαμηλό και το Λαϊκό Κόμμα υπό τον μετριοπαθή Παναγή Τσαλδάρη εμφανίζει τάσεις αποσύνδεσης από την καταστατική ταύτιση με τη βασιλεία. Παραδέχθηκε, ωστόσο, αμέσως παρακάτω ο Καραμανλής ότι αναγνώριζε έναν σταθεροποιητικό ρόλο στον Θρόνο και πολιτική αξία στον βασιλιά Παύλο, τον οποίο και υπηρέτησε ως πρωθυπουργός επί οκταετία, όχι ανέφελα και ακώλυτα. Η δυσαρμονία του Καραμανλή ως επικεφαλής της συντηρητικής παράταξης με τα Ανάκτορα προετοίμασε ως ατμόσφαιρα όσα θα ακολουθούσαν με τα Ιουλιανά του ΄65.

Ηταν όμως η βαριά σκιά της επτάχρονης δικτατορίας και η εκκωφαντική της κατάρρευση μέσα στους καπνούς και το αίμα της κυπριακής τραγωδίας που διαμόρφωσαν το κλίμα, εντός του οποίου οι Ελληνες αποφάσισαν για το πολίτευμα. Η δυσάρεστη ατμόσφαιρα της χωλής μετεμφυλιακής δημοκρατίας και κυρίως η πολυετής καταπίεση οδήγησαν ευρύ στρώμα των πολιτών, προερχόμενων ακόμα και από τη Δεξιά, να σταθούν αποφασιστικά στη γραμμή του αβασίλευτου πολιτεύματος.

Επιπλέον αυτών των εξελίξεων, η βαρύτητα του δημοψηφίσματος επισφραγίστηκε και από το προσωπικό κύρος του ίδιου του Κωνσταντίνου Καραμανλή, που εκείνη τη στιγμή, στα τέλη του 1974, ήταν αδιαμφισβήτητα εξαιρετικά υψηλό. Η απομάκρυνση από την περίοδο του «Ανένδοτου», τα χρόνια της αυτοεξορίας στο Παρίσι και οπωσδήποτε όσα μεσολάβησαν από τον Ιούλιο του ’65 μέχρι κι εκείνον που μόλις είχε περάσει, είχαν επιτρέψει στην προσωπική του εικόνα να αποκατασταθεί. Ταυτόχρονα, και όπως αποδείχθηκε από το αποτέλεσμα των εθνικών εκλογών της 17ης Νοεμβρίου, ο αρχηγός της αρτισύστατης ακόμα ΝΔ ήταν αποδεκτός από ένα πολιτικό κοινό σαφέστατα ευρύτερο από εκείνο που παραδοσιακά ακολουθούσε τη συντηρητική παράταξη. Η ολοφάνερη επιτυχία των χειρισμών του στην αντιμετώπιση των πολιτικών ζητημάτων που είχε γεννήσει η κατάρρευση της χούντας τον είχε αναγάγει εκείνη τη στιγμή σε εκπρόσωπο της πολιτικής ομαλότητας.

Η έκβαση του δημοψηφίσματος δεν εξέπληξε, ήρθε με κάποιο τρόπο αναμενόμενα, αν όχι και νομοτελειακά. Δεν πρέπει να υποτιμάται και η επίδραση μιας σειράς δεδομένων που είχαν μεσολαβήσει και είχαν αυξήσει την ψυχολογική απόσταση σημαντικής μερίδας του αστικού κόσμου από όσα ήθελε να εκπροσωπεί το Στέμμα… Η σχεδόν εξευτελιστική απόδραση του βασιλιά Κωνσταντίνου από την Ελλάδα μετά το αποτυχημένο κίνημα της 13ης Δεκεμβρίου 1967, η αδυναμία του να εκφράσει το λαϊκό συναίσθημα στα χρόνια της δικτατορίας, η «μεταπολίτευση» του δικτάτορα Παπαδόπουλου που είχε προηγηθεί κατά ενάμιση χρόνο, αλλά και η απουσία του Κωνσταντίνου από την Ελλάδα από τη στιγμή που η χούντα κατέρρευσε μέχρι και την πραγματοποίηση του δημοψηφίσματος.

Ολα αυτά είχαν ξεθωριάσει την εικόνα της βασιλείας στο κοινωνικό σώμα, σε επιστέγασμα της παραδοσιακής επιφύλαξης ή αντίθεσης που έτρεφαν για εκείνη σημαντικά τμήματά του, που είχε μάλιστα επιτείνει η αλυσίδα των γεγονότων που είχαν προηγηθεί της 21ης Απριλίου 1967. Η υποδοχή του αποτελέσματος ήταν ενθουσιώδης βέβαια από τους θερμούς υποστηρικτές της αβασίλευτης, αλλά και χωρίς προβλήματα από την αντίθετη πλευρά. Η αποστροφή του πρωθυπουργού για μια απόφαση του λαού που οφείλουν άπαντες να κάνουν «ανεπιφυλάκτως αποδεκτή» σφράγισε τη στάση της πανίσχυρης πλέον διακυβέρνησής του να κλείσει εκεί κάθε ουσιαστική συζήτηση για το θέμα. Ανάλογα βέβαια ευεργετική ήταν και η αποδοχή του αποτελέσματος από τον βασιλιά Κωνσταντίνο, με δήλωσή του αμέσως μετά.

Με αυτές τις δύο τοποθετήσεις έκλεισε στην πράξη ένας εξαιρετικά μακρύς και πολυκύμαντος ιστορικός κύκλος για την Ελλάδα, αυτός του πολιτειακού ζητήματος. Τα αμέσως επόμενα χρόνια, μπορεί σε επίπεδο φανατικών μικροομάδων να γεννήθηκαν σκέψεις για απόπειρες αντιδραστικής εκτροπής, όλα αυτά όμως έμειναν στο επίπεδο της ονείρωξης. Στο εξής, μόνο σε περιθωριακό επίπεδο πολιτικά επρόκειτο να τίθεται στην πραγματικότητα το ζήτημα, από ολοένα και πιο γραφικούς υποστηρικτές μιας παλινόρθωσης. Αντίστοιχα, όμως, δεν έλειψαν κατά περίσταση και φοβικές υπεραντιδράσεις και σκιαμαχίες για δήθεν κινδύνους ανατροπής του ακλόνητα εμπεδωμένου πολιτειακού μας συστήματος. Το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου κατέστη δομικό στοιχείο της Μεταπολίτευσης και πράξη γέννησης της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, ένα συστατικό αναντικατάστατο των κεκτημένων της περασμένης πεντηκονταετίας.

Ο Γιάννης Χαραλαμπίδης είναι ιστορικός