Κλέφτες, στριπτιζέζ, τέρατα και γαλήνη

Με την προϋπόθεση ότι το βραβευμένο με τη Χρυσή Αρκτο στο φετινό Φεστιβάλ Βερολίνου ντοκιμαντέρ «Δαχομέη» (Dahomey, Γαλλία / Σενεγάλη, 2024) της Μάτι Ντιοπ πραγματεύεται τον επαναπατρισμό βασιλικών θησαυρών της Δαχομέης από το Παρίσι πίσω στον φυσικό τους χώρο (στην πόλη Κοτονού του σημερινού Μπενίν), η σύνδεση του όλου θέματος με την ελληνική πραγματικότητα είναι κάτι παραπάνω από προφανής. Γιατί στη θέση των θησαυρών της Δαχομέης θα μπορούσαν κάλλιστα να βρίσκονται τα Μάρμαρα του Παρθενώνα, «φυλακισμένα», όπως όλοι γνωρίζουμε, για αμέτρητα πια χρόνια στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου, από τότε που ο λόρδος Ελγιν τα έκλεψε από το σπίτι τους τον 19ο αιώνα. Βέβαια, η μεγάλη επιτυχία της «Δαχομέης» είναι ότι, πέρα από την Ελλάδα, μπορεί γενικότερα να αποκτήσει τη μορφή ενός καίριου σχολίου που χωρίς καθόλου πομπώδες ύφος καταδικάζει τους κλέφτες υπερασπίζοντας την έννοια της δικαιοσύνης, της διεκδίκησης και της επιστροφής θησαυρών που εκλάπησαν με το έτσι θέλω, αφού οι χώρες στις οποίες ανήκουν οι θησαυροί βρίσκονταν στην πλευρά του αδύναμου και υπό την κατοχή αποικιοκρατικών δυνάμεων.

Στην περίπτωση της Δαχομέης, ληστές ήταν γάλλοι στρατιώτες που πριν από 130 χρόνια ξεχαρβάλωσαν αλύπητα την πολιτιστική κληρονομιά της αποικιοκρατούμενης από τους ίδιους χώρας της Αφρικής, όπου οι θησαυροί αυτοί κατοικούσαν. Η Ντιοπ ακολουθεί με υπομονή το ταξίδι της επιστροφής των 26 θησαυρών της Δαχομέης στον φυσικό τους χώρο και καταγράφει σχολαστικά όλες τις λεπτομέρειες – ακόμα και τις άχαρες. Αλλά παρότι αυτό το ταξίδι έχει αισιόδοξη κατάληξη, ο τρόπος με τον οποίο κινηματογραφείται σου σπαράζει την καρδιά. Το τρικ της φωνής στους θησαυρούς μπορεί να ακούγεται κάπως εξεζητημένο, όμως η Ντιοπ πετυχαίνει τον στόχο της. Η μπάσα παραπονιάρικη φωνή του θησαυρού με το όνομα «νούμερο 26» χαράσσεται βαθιά μέσα στο υποσυνείδητό σου – κυρίως όταν ακούμε να λέει «δεν είναι 26 το όνομά μου, είναι άλλο. Αυτό το δώσατε εσείς». Μεγάλο χάρισμα της ταινίας είναι, επίσης, η σφιχτοδεμένη διάρκειά της, σε σύνολο κάτι παραπάνω από μόλις μία ώρα. Η Ντιοπ φρόντισε έτσι ώστε να μην προκαλέσει κούραση ή και ανία ακόμα στον θεατή που ενδεχομένως δεν είναι και τόσο εξοικειωμένος με το θέμα (ή ίσως και καθόλου).

Ο φετινός Χρυσός Φοίνικας

Είναι νέα, όμορφη, αυθάδης, με τουπέ και τρομερό σουξέ στον εργασιακό της χώρο – ένα στριπτιζάδικο της Νέας Υόρκης. Και είναι η Ανόρα (Μίκι Μάντισον), η κεντρική ηρωίδα στην ταινία με τον ίδιο τίτλο, «Ανόρα» (Anora, ΗΠΑ, 2017), του Σον Μπέικερ. Στις φλέβες της ρέει (και) ρωσικό αίμα. Δεν κωλώνει μπροστά σε τίποτα, τσακώνεται με τις συναδέλφισσες, με το αφεντικό, με τη συγκάτοικό της· πολύ απλά δείχνει ότι μπορεί να καταφέρει τα πάντα. Και πράγματι, με τα φυσικά της κάλλη καταφέρνει να «παρασύρει» έναν νεαρό, γόνο πάμπλουτης οικογένειας Ρώσων (Μαρκ Αϊντελσταϊν), ο οποίος το μόνο που ξέρει να κάνει είναι να τρώει τα λεφτά του μπαμπά και της μαμάς ζώντας την έξαλλη ζωή μακριά από μια πατρίδα που ούτε το όνομά της δεν θέλει να ακούει. Εκείνος είναι που θα προτείνει στην Ανόρα γάμο στο Λας Βέγκας και εκείνη, παρότι αρχικά διστάζει, τελικά δέχεται. Ο γάμος γίνεται και ακολουθεί… το σώσε, διότι οι γονείς του νεαρού (που βρίσκονται στη Ρωσία) θα κάνουν τα πάντα για να ακυρώσουν τον γάμο. Και μέσα από αυτό το μπάχαλο θα προκύψει μια γλυκόπικρη, διαρκώς στην κίνηση κομεντί, που ακυρώνει καθετί που έχουμε στο μυαλό μας γύρω από το παραμύθι της Σταχτοπούτας και του ωραίου πρίγκιπα. Στην «Ανόρα» οι πρίγκιπες σνιφάρουν κόκα και η Σταχτοπούτα ξεβρακώνεται κάθε λίγο και λιγάκι.

Γνωστός από «ταινίες του περιθωρίου» όπως οι «Starlet» (2012), «Tangerine» (2015), «The Florida Project» (2017), «Red Rocket» (2021), ο Μπέικερ λατρεύει να κινηματογραφεί καταστάσεις καθημερινότητας γεμάτες εντάσεις και χιούμορ. Το περίεργο είναι ότι από την ιστορία δεν λείπει η τρυφερότητα, παρότι κανένας από τους ήρωες δεν είναι τρυφερός. Παρ’ όλ’ αυτά, η «Ανόρα», αν και ταινία καθαρά ψυχαγωγική, δεν παύει να είναι μια ιδέα πιο ανάλαφρη απ’ όσο χρειαζόταν. Η βράβευσή της με τον Χρυσό Φοίνικα στο τελευταίο Φεστιβάλ των Καννών μέχρι ενός σημείου δικαιολογείται (τέτοιες ταινίες δεν κερδίζουν συχνά τόσο υψηλές διακρίσεις), κάτι μας λέει όμως ότι είναι ένας από τους Χρυσούς Φοίνικες που στο πέρασμα του χρόνου θα ξεχαστούν.

Οπτικός διαλογισμός

«Ο βουδισμός σε κάνει καλύτερο άνθρωπο», ακούμε σε κάποια σκηνή της «Σαμσάρα» (Samsara, Ισπανία, 2023), τρίτης μεγάλου μήκους ταινίας του ισπανού σκηνοθέτη Λόις Πατίνιο, η οποία δεν ανήκει ούτε στη μυθοπλασία ούτε και στο ντοκιμαντέρ – παρότι φέρει στοιχεία και από τα δύο. Η «Σαμσάρα» είναι περισσότερο μια οπτικοακουστική εμπειρία που σχετίζεται με τη μυστηριώδη (όσο και απλούστατη) θρησκεία του βουδισμού – εξάλλου θα πρέπει να επισημάνουμε ότι samsara σημαίνει «διαδοχή μετενσαρκώσεων στις οποίες πρέπει να υποβληθεί ένα συναισθανόμενο ον μέχρις ότου να καθαριστούν όλα τα αρνητικά καρμικά του αποτυπώματα και να επιτύχει την κατάσταση της νιρβάνας». Εχοντας μοιράσει την ταινία του σε δύο χώρους δραματουργίας, έναν βουδιστικό ναό στο Λάος στο πρώτο μέρος και μια φάρμα φυκιών στην Τανζανία στο δεύτερο, ο Πατίνιο (που έγραψε το σενάριο μαζί με τον Γκαρμπίνιε Ορτέγκα) αποπειράται έναν «οπτικό διαλογισμό», κάτι σαν έναν ανεπιτήδευτο στοχασμό γύρω από τα μεγάλα θέματα του ανθρώπου: ζωή, ύπαρξη, θάνατος, μετενσάρκωση. Τα πρόσωπα που παρακολουθούμε στις δύο ιστορίες είναι καλοσυνάτα και αγνά με συγκεκριμένους στόχους και δίψα για το καθαρό «νερό» της ζωής. Πάμφτωχα παιδιά που κατάφεραν να εκπληρώσουν ένα όνειρό τους και να γίνουν μοναχοί του βουδισμού ή απλοί κάτοικοι της Ζανζιβάρης που επιδιώκουν να ακολουθήσουν το πνεύμα του βουδισμού στην καθημερινότητά τους.

Ολα απλά, φυσικά και, αν το καλοσκεφτείς, ουσιαστικά. Αν ο θεατής βάλει τον εαυτό του στη διαδικασία παρακολούθησης αυτής της ταινίας, αν δηλαδή αποφασίσει να μπει πραγματικά στον κόσμο της, θα δει ότι η «Σαμσάρα» μπορεί να λειτουργήσει ακόμα και ως ηρεμιστικό φάρμακο. Γιατί δεν είναι τόσο τα όσα λέγονται αλλά τα όσα δεν λέγονται που έχουν σημασία μέσα σε αυτόν τον πλούτο από εικόνες του φυσικού περιβάλλοντος στο οποίο «βυθίζεσαι» χωρίς καλά καλά να το καταλαβαίνεις.

Ο,τι να ‘ναι

Επιστρέφοντας για δεύτερη φορά στον Εντι Μπροκ, τον «αλήτη» αλλά ηθικό δημοσιογράφο του οποίου το «είναι» έχει καταλάβει ο Venom, μια «καλή» εξωγήινη οντότητα, ο Τομ Χάρντι στο «Venom: Η Τελευταία Πράξη» (Venom: The Last Dance, ΗΠΑ, 2024) της Κέλι Μαρσέλ καταδιώκεται και πάλι από ατελείωτες δυνάμεις του κακού και αγωνίζεται να τα βγάλει πέρα φορώντας ένα χαβανέζικο πουκάμισο και χάνοντας συνέχεια τα παπούτσια του. Εφόσον ο Venom είναι ένα ατίθασο και παρά την εφιαλτική όψη του παιχνιδιάρικο πλάσμα που κάνει ό,τι του κατεβαίνει στο κεφάλι, το σενάριο (στο οποίο ο Χάρντι συνεργάστηκε – είναι εξάλλου και παραγωγός) διακρίνεται από μια «ό,τι να ‘ναι» διάθεση (την ίδια «ό,τι να ‘ναι» διάθεση και των προηγούμενων δύο ταινιών). Ο Venom που έχει αναπτύξει μια πολύ παράξενη σχέση με τον Εντι (σαν να είναι ένας άλλος του εαυτός) εισχωρεί όπου θέλει και μπορεί να δώσει στα πάντα τη μορφή υπερφυσικών τεράτων. Οπως π.χ. συμβαίνει με ένα άλογο που μέσω του Venom θα σκίσει τους αιθέρες, με τον Χάρντι καβάλα. Θα συμφωνήσω ότι όλα αυτά μπορούν πού και πού να κάνουν κάπως διασκεδαστικό το όλο εγχείρημα, αν και στο μεγαλύτερο μέρος του το «Venom: Η Τελευταία Πράξη» γίνεται απλώς κουραστικό – τουλάχιστον για όσους δεν είναι φαν του ήρωα και του συγκεκριμένου franchise της Marvel.

Προφανώς, την περισσότερη δουλειά στην ταινία την έχουν κάνει οι υπεύθυνοι των τεχνικών εφέ, της ψηφιακής τεχνολογίας και του CGI, με τα τέρατα να καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, του χώρου και της ιστορίας της, από την οποία δεν λείπει ο κυβερνητικός δάκτυλος, με τον Τσιγουετέλ Ετζιοφόρ να αναλαμβάνει δράση στον ρόλο ενός στρατιωτικού. Το μόνο πραγματικά ανθρώπινο στοιχείο της ταινίας είναι ίσως η οικογένεια των χίπηδων που με πάτερ φαμίλια τον Ρις Αϊφανς κυκλοφορεί ανάμεσα στο χάος ζώντας την έξαλλη τούτη περιπέτεια με τον δικό της τρόπο. Και η σκηνή όπου όλα μαζί τα μέλη της (γονείς και δύο παιδιά) τραγουδούν το… «Space Οddity» του Ντέιβιντ Μπάουι είναι, χωρίς αμφιβολία, το χάιλαϊτ αυτής της ταινίας, με την οποία κλείνει ο κινηματογραφικός κύκλος του «Venom» (εκτός βέβαια αν κάνει θραύση στα ταμεία, οπότε κάποια στιγμή, κατά πάσα πιθανότητα, θα ανοίξει ξανά).

Ωμότητα και γλυκύτητα

Εργάτρια του σεξ είναι και η κεντρική ηρωίδα της ταινίας «Birdcage Inn» (Palandaemun, 1998) του νοτιοκoρεάτη auteur Κιμ Κι Ντουκ (1960-2020), η οποία όλως συμπτωματικά, από σήμερα, και ενώ η «Ανόρα» κάνει πρεμιέρα, προβάλλεται για… πρώτη φορά στην Ελλάδα. Εδώ βέβαια οι συνθήκες είναι εντελώς διαφορετικές, με την κεντρική ηρωίδα (Τζεούν Λι) να προσπαθεί να τα φέρει βόλτα σε ένα περιβάλλον άκρως επιθετικό, στην υποβαθμισμένη περιοχή της παρακμιακής παραλιακής πόλης όπου έχει καταλήξει, διαμένοντας σε ένα «οικογενειακό ξενοδοχείο». Ο σκηνοθέτης κρύβει καλά τα χαρτιά του, η ταινία κυλά ήρεμα και κάπως αλλόκοτα μέσα στις φωνές και τα βίαια ξεσπάσματα των ανθρώπων με τους οποίους η ηρωίδα είναι αναγκασμένη να ζει. Λίγο βέβαια να γνωρίζεις από το έργο του («Ανοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο, χειμώνας… και άνοιξη», «Ολομόναχοι μαζί», «Το κορίτσι με το αγγελικό πρόσωπο», «Πιετά»), αντιλαμβάνεσαι ότι η έκπληξη που κάποια στιγμή θα πεταχτεί μπροστά σου θα είναι τόσο αναπάντεχη που – το λιγότερο – θα σε ξαφνιάσει. Οπως και γίνεται μέσα από τη μείξη ωμότητας – γλυκύτητας που αποτελεί χαρακτηριστικό του σκηνοθετικού ύφους του Κιμ Κι Ντουκ.

Ανατρεπτικό animation

Προβάλλεται, τέλος, και το ρωσικό κινούμενο σχέδιο «Πώς να σώσετε έναν μάγο» (Koshchey. Pokhititel Nevest, 2022), που συνδυάζει ρομαντική κομεντί, κωμωδία και ανατρεπτικό παραμύθι, ακολουθώντας την εδώ και 300 χρόνια προσπάθεια του Ξεροκόκαλου του Αθάνατου (παραλλαγή του Δράκουλα) να βρει το ταίρι του. Ολα δείχνουν ότι θα τα καταφέρει με την Μπάρμπαρα τη Γενναία που πολεμάει στην αρένα επίδοξους μνηστήρες, που την επιθυμούν είτε για την ομορφιά της είτε για την πλούσια κληρονομιά της. Ατού της ταινίας η προσθήκη λαογραφικών – μυθολογικών στοιχείων που ταιριάζουν με το ευχάριστο σκίτσο. Η σκηνοθεσία είναι του Ρόμαν Αντρέγεφ.