Αναζητώντας το νόημα

Τον Δεκέμβριο του 1938, στα δέκα της χρόνια, επιβιβάστηκε με άλλα 500 εβραιόπουλα στα τρένα του Kindentransport, του σχήματος που είχε οργανώσει η βρετανική κυβέρνηση για να απομακρύνει τα παιδιά των Εβραίων από την ανατολική Ευρώπη και να τα αναθέτει σε ανάδοχες οικογένειες. Ηταν το νούμερο 152. Στο Λονδίνο έζησε με τέσσερις οικογένειες, ώσπου κατάφερε να ξανασμίξει με τους γονείς της που είχαν μπει στη χώρα με βίζα οικιακών βοηθών. Μια μέρα, ενώ ήταν ξαπλωμένη σε ένα στενό δωμάτιο στην κορυφή μιας απότομης σκάλας, άκουσε τη μητέρα της να της διαβάζει «Ντέιβιντ Κόπερφιλντ»: τότε κατάλαβε ότι αυτό που ήθελε να κάνει στη ζωή της ήταν να γράφει.

Αυτή ήταν η μία αποφασιστική στιγμή στη συγγραφική της σταδιοδρομία. Η άλλη ήταν η μέρα που περπατούσε στη χιονισμένη εξοχή και είδε μια ψηλή, λεπτή τριανταφυλλιά με ένα μοναδικό κατακόκκινο τριαντάφυλλο μισοσκεπασμένο από μια τούφα φρέσκου χιονιού, σαν στραβό καπέλο. «Το θέαμα αυτό με συγκλόνισε», έγραψε στο βιβλίο της Σπίτια άλλων ανθρώπων. «Εστειλα ένα γράμμα σε δύο φίλους μου στο Λονδίνο, όπου τους έλεγα ότι οι Εβραίοι στην Αυστρία ήταν σαν τα τριαντάφυλλα που ξέμειναν στον χειμώνα της ναζιστικής κατοχής και πέθαιναν από το κρύο. Πόσο όμορφα έδεναν οι λέξεις! Πόσο αληθινό και πόσο θλιβερό!»

Μήπως αυτό είναι το νόημα; Να δένουν όπως πρέπει οι λέξεις; Σε μια από τις επισκέψεις που έκανε το καλοκαίρι ο αμερικανός δημοσιογράφος Μάθιου Σάερ στο σπίτι της 96χρονης Σίγκαλ στο Μανχάταν, τη ρώτησε αν αυτό που την ενδιαφέρει στο γράψιμο είναι η ακρίβεια. «Δεν ξέρω», του απάντησε. «Αυτό που ξέρω είναι ότι θέλω τη λέξη που λέει, “ΟΚ, αυτό εννοώ”. Για τον ίδιο λόγο απεχθάνομαι το ευφημιστικό λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται για τους γέρους, αυτό που τους αποκαλούν “πολίτες τρίτης ηλικίας” ή που λένε για κάποιον που πέθανε ότι “έφυγε”. Αρνούμαι να χρησιμοποιώ αυτές τις λέξεις! Πού πήγε αυτός που έφυγε; Ο σκοπός του γραψίματος πιστεύω ότι είναι να βρίσκεις τις σωστές λέξεις. Κι όταν είσαι γέρος, είσαι γέρος. Οταν πεθαίνεις, πεθαίνεις. Δεν πρέπει να φοβάσαι να το λες».

Το πολυσέλιδο ρεπορτάζ του δημοσιογράφου για τη Λόρε Σίγκαλ δημοσιεύτηκε στο New York Times Magazine την περασμένη Κυριακή. Μια μέρα αργότερα έγινε γνωστός ο θάνατός της. Αυτό που τη σκότωσε δεν ήταν η εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς που έκανε στα ογδόντα της, ο βηματοδότης που τοποθέτησε στα ενενήντα της, η πνευμονία που έπαθε στη διάρκεια της Covid-19 ή το ότι έχασε λίγους μήνες αργότερα την όρασή της από το δεξί μάτι. Ηταν η αγωνία της για το ταβάνι του σπιτιού της που άρχισε μια μέρα να στάζει. Λίγες μέρες αργότερα έπαθε ένα μικρό εγκεφαλικό. «Σας παρακαλώ, μην ανησυχείτε για μένα», έγραψε στους φίλους της. «Δεν είμαι λυπημένη ούτε θυμωμένη ούτε φοβισμένη. Γιατί; Φαίνεται πως το να ζεις 96 ωραία χρόνια είναι ευεργετικό».

Μήπως αυτό είναι το νόημα; Να κοιτάς τον θάνατο στα μάτια; Σε ένα διήγημά της με τίτλο Δανδελίων, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο της Το Ημερολόγιο που δεν κράτησα, η Σίγκαλ περιγράφει ένα κορίτσι ξαπλωμένο στο χορτάρι που παρατηρεί με ευλάβεια το φως να γλιστράει πάνω από ένα λουλούδι. «Αυτή η εικόνα πρέπει να δημιουργήθηκε για μένα από τον Θεό», σκέπτεται το κορίτσι. «Lieber Gott, αν ποτέ σου ζητήσω κάτι, δεν χρειάζεται καν να μ’ ακούσεις, γιατί τίποτα δεν είναι τελικά απαραίτητο εκτός απ’ αυτό». Ο αμερικανός δημοσιογράφος διάβασε στη Σίγκαλ αυτό το απόσπασμα και είδε τα χείλη της να κινούνται, ήξερε τα λόγια απ’ έξω. «Δεν είμαι θρήσκα», του είπε. «Δεν πιστεύω πως υπάρχει μετά θάνατον ζωή. Είμαι όμως πνευματικός άνθρωπος και έχω ζήσει πολλά οράματα, όπως τα αποκαλώ. Ενα από αυτά ήταν με τους Δανδελίονες».

Το 2010, ένας άλλος δημοσιογράφος, ο Εντ Βάλιαμι, είχε επισκεφθεί στο Λονδίνο τη γηραιότερη επιζήσασα του Ολοκαυτώματος, την ηλικίας 106 ετών τότε Αλις Χερτς-Σόμερ. Το θέμα της συζήτησής τους ήταν η μουσική ως μέσο επιβίωσης στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Τερεζίν, κοντά στην Πράγα, όπου είχε μεταφερθεί η Αλις το 1943. «Η μουσική είναι το μεγαλύτερο θαύμα του ανθρωπίνου είδους», του είπε η υπέργηρη οικοδέσποινα, που στο Τερεζίν έπαιξε δεκάδες φορές στο πιάνο την Παθητική του Μπετόβεν. Συζήτησαν για ώρες και ξαφνικά η γυναίκα είπε στον δημοσιογράφο ότι πρέπει να σταματήσουν, πρέπει να τηρήσει την καθημερινή της συνήθεια να παίζει μία ώρα Μπαχ.

Μπαχ άκουγε και η Σίγκαλ την τελευταία φορά που την επισκέφθηκε ο Μάθιου Σάερ. «Δεν τον καταλαβαίνω πάντα, αλλά ξέρω ότι κάτι υπάρχει εκεί. Κάτι που με πλημμυρίζει και μου τραγουδά». Μήπως το νόημα της ζωής κρύβεται στον Μπαχ;

Λόρε Σίγκαλ (1928 – 2024)

Ο χτύπος στην πόρτα

Στο τελευταίο της διήγημα με τίτλο «Ποιος χτυπάει την πόρτα;», που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο «New Yorker», η ηλικιωμένη πρωταγωνίστρια αγωνίζεται να μεταφράσει ένα ποίημα του Τεοντόρ Κράμερ, που διέφυγε κι αυτός, όπως και η Σίγκαλ, από τη Βιέννη τη δεκαετία του 1930 για την Αγγλία. Στο τέλος τα καταφέρνει: «Ποιος χτυπάει την πόρτα; / Πόσο κοντά ανθίζει η φούξια./ Αγάπη μου, βάλε στην τσάντα την οδοντόβουρτσά μου, / και μην κλαις./ Ηρθαν.» Διαβάζοντας το διήγημα, γράφει ο Μάθιου Σάερ, νιώθεις ότι το παρελθόν αρπάζει τη συγγραφέα, λες και ο χρόνος γυρίζει προς τα πίσω, στις μέρες του φόβου και της φωτιάς, και σ’ εκείνη τη στιγμή που αποφάσισε ότι θα αφιέρωνε τη ζωή της στο γράψιμο. Εναν σχεδόν αιώνα μετά, άκουσε τον χτύπο στην πόρτα, κι ήξερε ακριβώς ποιος χτυπούσε.