Ευρωπαϊσμός, το πιο ισχυρό αποτύπωμά της

Η Νέα Δημοκρατία έδωσε τρία βασικά στοιχεία στην ελληνική πολιτική κατά την πεντηκονταετία της Δημοκρατίας της Μεταπολίτευσης. Το πρώτο ήταν η θεσμική αρχιτεκτονική, η εγκαθίδρυση και εδραίωση της Δημοκρατίας το 1974-75. Το δεύτερο ήταν η ανάδειξή της σε σταθερό πολιτικό φορέα της κεντροδεξιάς του κομματικού συστήματος. Το πέτυχε συναιρώντας τη συντηρητική παράδοσή της, που προέρχεται από τον αντιβενιζελισμό, με την αστική φιλελεύθερη του βενιζελισμού. Ταυτόχρονα, η Νέα Δημοκρατία ήταν ικανή να απορροφά τα πιο συντηρητικά στοιχεία της κοινωνίας. Αυτό όμως συμβαίνει με αυξανόμενη δυσκολία από το 2010 και εξής όταν αποκτούν ολοένα αυξανόμενη βαρύτητα τα λεγόμενα ταυτοτικά ζητήματα τα οποία σε συνθήκες κρίσης συνεργούν και με οικονομικά προβλήματα.

Η Νέα Δημοκρατία δεν διακρίνεται για την ιδεολογική της αυστηρότητα, συχνά άλλωστε συντηρητικά – φιλελεύθερα κόμματα είναι περισσότερο εμπειρικά παρά θεωρητικά και τείνουν να ενσωματώνουν ιστορικά σχίσματα, όπως συνέβη στην περίπτωση της Ελλάδας με τον Εθνικό Διχασμό. Ιδεολογικά κινήθηκε μεταξύ του κρατικού παρεμβατισμού, που διαπερνούσε τη σκέψη του Κωνσταντίνου Καραμανλή και των συνεργατών του, ο οποίος ήταν ταυτισμένος περισσότερο με τη μεταπολεμική τριακονταετία της ανάπτυξης (1945 – 1973), και στη συνέχεια, επί προεδρίας Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, μετακινήθηκε προς τον φιλελευθερισμό της αγοράς, που αναδύθηκε από τα μέσα και προς το τέλος της δεκαετίας του ’70 και επικράτησε στο κεντροδεξιό πολιτικό φάσμα ως απάντηση στην οικονομική κρίση του 1973. Αν και κανένα από τα δύο ρεύματα σκέψης δεν επικράτησε πλήρως, το υπόδειγμα που επικράτησε στην Ευρώπη αλλά και στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία έδωσε εκ των πραγμάτων μεγαλύτερη έμφαση στον φιλελευθερισμό της αγοράς. Το στοιχείο αυτό, αν και σημαντικό, τροφοδοτεί άλλωστε κατά καιρούς συζητήσεις και διαφωνίες, δεν είναι τόσο κρίσιμο καθώς διατρέχει και άλλα κεντροδεξιά κόμματα τα οποία αναζητούν μια φόρμουλα που θα συνδυάζει τον κοινωνικό προβληματισμό με την αγορά.

Το κρίσιμο στοιχείο που άφησε ισχυρό αποτύπωμα της Νέας Δημοκρατίας στη ελληνική πολιτική είναι ο ευρωπαϊσμός της. Είναι καταστατικός, καθώς ενσωματώνεται ήδη στην ιδρυτική της πράξη. Σημαίνει την αναζήτηση μιας περισσότερο ισόρροπης σχέσης της Ελλάδας με τη Δύση, η οποία χαρακτηριζόταν από την ασυμμετρία ισχύος παλαιότερα με τη Βρετανία και εν συνεχεία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι επίσης επιδίωξη ένταξης σε έναν όμιλο κρατών ο οποίος ταυτίζεται με τη δημοκρατία και την ευημερία. Πρόκειται για κρίσιμο στοιχείο για ένα κόμμα συντηρητικών καταβολών το οποίο είχε έως τότε αποκλειστικό σημείο αναφοράς το έθνος. Αυτός ο καταστατικός ευρωπαϊσμός προωθήθηκε με έντονο το στοιχείο της βούλησης εκ μέρους του Καραμανλή και κατέληξε στην ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1981. Ο ευρωπαϊσμός επανεμφανίστηκε στο αποκορύφωμα της οικονομικής κρίσης το 2012 όταν τέθηκε σε δοκιμασία ο δικομματισμός της Μεταπολίτευσης. Η στρατηγική του ευρωπαϊσμού, ο οποίος αυτή τη φορά ήταν περισσότερο αμυντικός παρά εκσυγχρονιστικός και οραματικός, είχε δηλαδή την έννοια της διαφύλαξης ενός κεκτημένου, της δυνατότητας επιβίωσης της ελληνικής οικονομίας και της αποφυγής της διεθνούς απομόνωσης και της «έκπτωσης» της χώρας. Ηταν το στοιχείο που κατέστησε τη Νέα Δημοκρατία κορμό του ευρωπαϊσμού στις εκλογές του Ιουνίου του 2012 και αποτελεί το ισχυρότερο ιστορικό αποτύπωμα της Νέας Δημοκρατίας στη Δημοκρατία της Μεταπολίτευσης.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών