Η στοχευμένη αναθεώρηση

Με πρόσφατες δηλώσεις του στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης, ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επανέφερε στο πολιτικό προσκήνιο το ζήτημα της αναθεώρησης του Συντάγματος. Η αναθεώρηση είναι ένα σταθερό μοτίβο της κυβερνητικής πολιτικής, καθώς μετά την αναθεώρηση του 2019, την οποία για πρώτη φορά ολοκλήρωσε μια διαφορετική κοινοβουλευτική πλειοψηφία από αυτήν που την ξεκίνησε, εύλογα προσδοκά κανείς ότι ενδεχομένως να δημιουργηθούν οι συνθήκες μιας ακόμα συναινετικής αναθεώρησης.

Η αναθεώρηση του Συντάγματος είναι η κορυφαία πολιτειακή διαδικασία ενός κράτους δικαίου διότι πέραν του ότι επιβεβαιώνει την υπεροχή του Συντάγματος δίνει και την ευκαιρία αναστοχασμού στα κρατικά όργανα και στους πολίτες, ιδιαίτερα έπειταά από μια μακρά περίοδο οικονομικής και υγειονομικής κρίσης. Θεσμική αναστοχαστικότητα αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της οργάνωσης αλλά και του μετασχηματισμού των θεσμών.

Υπό το πρίσμα αυτό μια νέα πρόταση αναθεώρησης προβάλει ως η αιχμή μιας μεταρρυθμιστικής προσπάθειας, ενώ, έτσι και αλλιώς, είναι ένα σημείο τομής, ιδιαίτερα για ένα Σύνταγμα σαν το δικό μας που προβλέπει απαιτητικές και δύσκολα εφαρμόσιμες διαδικασίες ολοκλήρωσής της. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια το Σύνταγμα δοκιμάστηκε πολλαπλώς καθώς άντεξε στις αλλεπάλληλες εκλογικές αναμετρήσεις, εξασφαλίζοντας ομαλή εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία και σε γενικές γραμμές σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επίσης, επιβεβαίωσε ένα ισχυρό κεκτημένο της Μεταπολίτευσης που είναι η θεσμική διάρκεια, κεκτημένο που μέσα στην παραζάλη των πολλαπλών κρίσεων συχνά υποτιμούμαι.

Αυτό το σημαντικό επίτευγμα της Μεταπολίτευσης αποκτά ακόμα εντονότερη σημασία αν λάβουμε υπόψη ότι την περίοδο της κρίσης κατέρρευσε το κομματικό σύστημα του δικομματισμού, άλλαξαν ριζικά οι κοινοβουλευτικοί συσχετισμοί, ασκήθηκαν ισχυρές πιέσεις από διεθνείς παράγοντες και τέθηκαν με οξύτητα και ένταση ζητήματα δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων υπό την απειλή της δημοσιονομικής κατάρρευσης. Σε αυτές τις πιέσεις το Σύνταγμα άντεξε και αποδείχθηκε ένα αποτελεσματικό εργαλείο οργάνωσης και οριοθέτησης των κρατικών λειτουργιών, μολονότι από αρκετές πολιτικές δυνάμεις καλλιεργούνταν η ψευδαίσθηση ότι το πρόβλημα της χώρας είναι κυρίως συνταγματικό. Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το Σύνταγμά μας βρίσκεται υπό συνεχή αναθεώρηση με την έννοια ότι συντελούνται άτυπες συνταγματικές μεταβολές, τόσο υπό την επιρροή του διεθνούς και ενωσιακού δικαίου, όσο και λόγω του συχνά εντατικότερου, σε σχέση με το παρελθόν, ελέγχου συνταγματικότητας από τα εθνικά δικαστήρια, ενώ τους ίδιους διεθνείς παράγοντες οφείλει να λαμβάνει υπόψη ο αναθεωρητικός νομοθέτης, ενόψει των μελλοντικών προτάσεών του.

Με βάση τα παραπάνω και με δεδομένο ότι οι χρόνιες παθογένειες της δημόσιας διοίκησης και οι αδυναμίες του παραγωγικού μοντέλου της χώρας που την έχουν καθηλώσει στις τελευταίες θέσεις της ανταγωνιστικότητας μεταξύ των κρατών της ΕΕ δεν οφείλονται στο συνταγματικό της πλαίσιο, ούτε πρωτίστως μπορούν να βελτιωθούν από μια αναθεώρησή του, τότε θα πρέπει να έχουμε συγκεκριμένες προσδοκίες από αυτή.

Καταρχήν, θα πρέπει να αναθεωρηθούν διατάξεις που έχουν αποδειχθεί αναχρονιστικές και ανεφάρμοστες, κυρίως διότι όταν θεσπίστηκαν, αποσκοπούσαν να καλύψουν συγκυριακές πολιτικές ανάγκες και όχι έναν μακροπρόθεσμο συνταγματικό σχεδιασμό. Τέτοιες για παράδειγμα είναι το άρθρο 14 παρ. 9 Σ. για τη σχέση προμηθευτών του Δημοσίου και ιδιοκτητών ΜΜΕ, όπως και το άρθρο 19 παρ. 3 Σ., το οποίο με την απόλυτη διατύπωσή του υπερκεράστηκε ερμηνευτικά απ’ τη νομολογία των δικαστηρίων. Επίσης, σκόπιμη είναι και η αναθεώρηση του άρθρου 16 Σ. προκειμένου να αρθούν οι δεσμεύσεις για τη δημιουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων. Η επιλογή της ψήφισης σχετικού νόμου και οι ερμηνευτικές λύσεις που προσπάθησαν να τον υποστηρίξουν αναπόφευκτα θα οδηγήσουν σε μακροχρόνιες δικαστικές αντιδικίες με απρόβλεπτη κατάληξη.

Σημαντικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται στην υγεία, την παιδεία και την κοινωνική ασφάλιση μπορούν να αντιμετωπιστούν με μελετημένες και συναινετικές νομοθετικές πρωτοβουλίες χωρίς να απαιτείται συνταγματική αναθεώρηση. Επίσης, πρέπει να αποφευχθούν συνταγματικές πρωτοβουλίες που συνδέονται με τον πυρήνα της πολιτικής, όπως η κατοχύρωση της δημοσιονομικής πειθαρχίας και κανόνες φορολογικής σταθερότητας, διότι θα υπονομεύσουν την αυστηρότητα του Συντάγματος και το κύρος του καθώς μοιραία θα παραβιάζονται.

Επιπλέον, ποιος πιστεύει ότι τα σημαντικά προβλήματα της δικαιοσύνης – όπως οι μεγάλες καθυστερήσεις στην απονομή της – θα λυθούν αν καταργήσουμε το σύστημα επιλογής της ηγεσίας της από την πολιτική εξουσία, όταν κάτι παρόμοιο ισχύει στα περισσότερα κράτη;

Νέες αλλαγές στον τρόπο εκλογής του ΠτΔ – μετά την πρόσφατη αναθεώρηση του 2019 που αποσύνδεσε την εκλογή του από τη διάλυση της Βουλής –, ενδεχομένως από ένα ευρύτερο σώμα εκλεκτόρων θα επιβαρύνει τον θεσμό με πρόσθετο πολιτικό βάρος χωρίς να μεταβάλει την ουσία των καθηκόντων του.

Τέλος, η έλλειψη πολιτικής αυτοκάθαρσης εκ μέρους των κομμάτων και η αδυναμία τους να αντιμετωπίσουν τη διαφθορά στο εσωτερικό τους δεν θα αντιμετωπιστεί με μια ακόμα τροποποίηση του άρθρου 86 περί ποινικής ευθύνης των υπουργών καθώς η προτεινόμενη ανάθεση της σχετικής αρμοδιότητας στην τακτική δικαιοσύνη χωρίς πρόσθετες εγγυήσεις θα την εμπλέξει σε πολιτικές αντιδικίες τραυματίζοντας περαιτέρω την ήδη μειωμένη, σε σχέση με το παρελθόν, εμπιστοσύνη των πολιτών σε αυτή.

Θεωρούμε ότι στοχευμένες και πρωτίστως συναινετικές συνταγματικές πρωτοβουλίες αναθεώρησης θα συμβάλλουν, κατά ένα μέτρο, στην ορθολογικότερη λειτουργία του πολιτεύματος, στην ανάκτηση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς του κράτους και στην ενίσχυση της αξιοπιστίας της πολιτικής.