Τα μαθήματα του παρελθόντος

Κρίσεις ή πόλεμοι όπως η ρωσοουκρανική σύρραξη φέρνουν συχνά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης τον κατευνασμό. Δεν πρόκειται για αφηρημένη έννοια αλλά για ιστορική κατηγορία φορτισμένη αρνητικά. Ταυτίζεται με την αποτυχημένη στρατηγική της Βρετανίας και της Γαλλίας να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις της ναζιστικής Γερμανίας έναντι της Τσεχοσλοβακίας τον Σεπτέμβριο του 1938. Ο κατευνασμός απέτυχε και οι δυτικές δυνάμεις οδηγήθηκαν πολύ σύντομα σε αυτό που ήθελαν να αποφύγουν, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η ιστορία δεν προτείνει νόμους, προσφέρεται περισσότερο για αναλογική σκέψη. Ο πόλεμος της Ουκρανίας, όπως και η τσεχοσλοβακική κρίση του 1938, δεν αφορούν κυρίως ζητήματα εθνικής ταυτότητας και ευθυγράμμισης των συνόρων σύμφωνα με την αρχή των εθνοτήτων. Το ζήτημα τόσο στην Τσεχοσλοβακία όσο και στην Ουκρανία προέκυπτε από την επιδίωξη των αναθεωρητικών δυνάμεων να προκαλέσουν γενικότερη αναδιάταξη της ισορροπίας δυνάμεων στην Ευρώπη. Η Γερμανία επιχειρούσε να διαλύσει την Τσεχοσλοβακία, χώρα κρίσιμη στο σύστημα συμμαχιών της Γαλλίας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ενώ η Ρωσία επιχειρεί να υπαγάγει την Ουκρανία στη σφαίρα επιρροής της και παράλληλα να αναστρέψει τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς στον χώρο που η Μόσχα θεωρεί ότι συνιστά σφαίρα επιρροής της. Το 1938 η Βρετανία προέκρινε την πολιτική του κατευνασμού λόγω της στρατιωτικής ανετοιμότητάς της αλλά και της αντίληψης ότι η συνθήκη ειρήνης των Βερσαλλιών του 1919 ήταν αδικαιολόγητα σκληρή για τη Γερμανία. Στη Γαλλία επικρατούσε αντιπολεμικό κλίμα ενώ η ηγεσία της, ανήσυχη από την αναβίωση της γερμανικής ισχύος, εξαρτούσε σε σημαντικό βαθμό τη στάση της από τη διαμόρφωση της βρετανικής πολιτικής. Αντίθετα, στην περίπτωση της Ουκρανίας, τη στιγμή της έναρξης του πολέμου η αμερικανική πολιτική διέθετε συνοχή ερμηνεύοντας τη ρωσική στρατηγική ως δοκιμασία της αξιοπιστίας των Ηνωμένων Πολιτειών και του ΝΑΤΟ. Η δέσμευση στην Ουκρανία συνιστούσε εγκατάλειψη της αντίληψης ότι το αμερικανικό ενδιαφέρον έπρεπε να εκτραπεί από την Ευρώπη και να στραφεί κυρίως στην Ασία, καθώς συνειδητοποιήθηκε ότι η στρατηγική αξιοπιστία της Αμερικής θα υπονομευόταν και στην Ασία αν εγκατέλειπε την Ουκρανία. Η αποφασιστική στάση της Ουάσιγκτον παραμέρισε ενδοιασμούς συμμάχων όπως του γάλλου προέδρου, ο οποίος έδειξε αρχικά κατανόηση για τις ρωσικές αιτιάσεις έναντι της διεύρυνσης του ΝΑΤΟ και αναζητούσε κάποιο συμβιβασμό. Εξάλλου, η μακροχρόνια εξάρτηση της Γερμανίας και άλλων από το φτηνό ρωσικό φυσικό αέριο καθιστούσε περίπου αυτονόητη επιλογή την αναζήτηση συμβιβασμού με τη Ρωσία. Η αμερικανική δέσμευση στην Ουκρανία συνέβαλε όμως σε μια αποτελεσματική άμυνα και κυρίως στην επιβίωση της Ουκρανίας ως κρατικής οντότητας.

Τα διλήμματα για τη συνέχεια προκύπτουν και από την παράταση του πολέμου αλλά κυρίως από την πολιτική αβεβαιότητα, από την πιθανότητα επικράτησης στη Δύση δυνάμεων που θεωρούν τις εξωτερικές επιπλοκές ασύμφορες για την οικονομία και την ευημερία. Ετσι, στην Αμερική η επικράτηση του Tραμπ μπορεί να σημαίνει εγκατάλειψη του Κιέβου από την Ουάσιγκτον. Η πιθανότητα αυτή έθεσε διλήμματα και για την Ευρωπαϊκή Ενωση τα οποία είναι υπαρξιακής μορφής. Η Ενωση στερείται εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφαλείας όπως και αντίληψης για την προέλευση της βασικής απειλής για την ασφάλειά της. Στερείται επίσης στρατιωτικών μέσων. Είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν είναι πολιτικώς ικανή να καταβάλει το δημοσιονομικό τίμημα για εξοπλισμούς, ιδίως ενόψει της πιθανότητας να περιέλθει η γαλλική κυβέρνηση υπό τον έλεγχο μιας αποκλίνουσας προς τη Μόσχα Ακροδεξιάς. Η επιλογή της εγκατάλειψης της Ουκρανίας θα σήμαινε εντούτοις στρατηγική ήττα και για τις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Αυτό θα ίσχυε κυρίως για την Ευρωπαϊκή Ενωση σε μια καμπή κρίσιμη για τη συγκρότηση μιας κοινής εξωτερικής πολιτικής. Η έννοια της αυτονομίας προϋποθέτει ανεξάρτητη ανάλυση και αντίληψη απειλής. Ειδικά στο πλαίσιο του πολέμου της Ουκρανίας, η συμφωνημένη λήξη προϋποθέτει ρεαλιστική αποτίμηση της κατάστασης επί του πεδίου και σε ευρύτερο πλαίσιο του συσχετισμού δυνάμεων. Η πλήρης εκδίωξη των ρωσικών δυνάμεων από την ουκρανική επικράτεια πιθανώς δεν είναι ρεαλιστική αλλά η βιαστική και πλήρης εγκατάλειψη της Ουκρανίας θα συνιστούσε ιστορικό παράδοξο. Θα σήμαινε μια υποθήκη για περαιτέρω επέκταση της ρωσικής επιρροής στην ευρωπαϊκή ήπειρο, ενδεχόμενο που δεν θα ανταποκρινόταν στον γενικότερο συσχετισμό ισχύος δεδομένου ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση διαθέτει πολλαπλάσια ισχύ και δυνατότητες ανάπτυξης στρατιωτικών δυνατοτήτων από τη Ρωσία.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεώτερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών