Αθλητισμός rollerball

Σ’ έναν κόσμο όπου έχουν καταργηθεί τα έθνη και διοικεί δικτατορικά μια παντοδύναμη πολυεθνική –χαρακτηριστική η δυστoπική ταινία του Norman Jewison

(1975)– βασικό εργαλείο soft-power του καθεστώτος είναι το παγκόσμιο πρωτάθλημα rollerball, κατά το παράδειγμα του ρωμαϊκού και βυζαντινού Ιπποδρόμου. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα βίαιο άθλημα, μείγμα αμερικανικού ποδοσφαίρου, μεικτών πολεμικών τεχνών και μοτοκρός. Κατά τη διάρκεια των αγώνων αθλητές τραυματίζονται θανάσιμα, ενώ προκαλούνται επεισόδια από τους φανατισμένους οπαδούς. Οι πιο διάσημοι αστέρες του αθλήματος ζουν πλουσιοπάροχα, υπό την προστασία της κυβερνώσας τεχνοκρατίας, απολαμβάνοντας πλήθος προνομίων, αρκεί να συμμορφώνονται με τις –εντελώς ανορθολογικές κι αυθαίρετες συχνά– αποφάσεις και διαταγές της, όπως π.χ. η απροειδοποίητη αλλαγή των κανονισμών του αθλήματος πριν από αγώνες.

Το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2010 που διεξήχθη στη Νότια Αφρική, μια χώρα δίχως πραγματική ποδοσφαιρική ταυτότητα, που είναι θύμα πλήθους στερεοτύπων. Το όραμα του Νέλσον Μαντέλα προσέκρουσε στη σκληρή πραγματικότητα: o φυλετικός διαχωρισμός (απαρτχάιντ / apartheid) είχε μετατραπεί σε κοινωνικό διαχωρισμό και η χώρα, μολονότι πλούσια, χαρακτηριζόταν από μεγάλες ανισότητες (για παράδειγμα 43% του πληθυσμού ζούσε με λιγότερο από 1,5 ευρώ την ημέρα).

Μια νέα, μαύρη ελίτ, τα λεγόμενα «Μαύρα Διαμάντια» (Black Diamonds), σφετερίζεται μαζί με τη λευκή ολιγαρχία όλο τον πλούτο. Ετσι, φαίνεται πως βασικός στόχος της διοργάνωσης του Μουντιάλ ήταν η περαιτέρω προώθηση του νοτιοαφρικανικού ιμπεριαλισμού.

Η πτώση του απαρτχάιντ και η άνοδος του Νέλσον Μαντέλα στην εξουσία γέμισαν με χαρά όλους όσους πίστευαν ότι ένας πιο δίκαιος κόσμος είναι αναγκαίος. Αλλά ας μην τρέφουμε αυταπάτες. Αν τα φιλελεύθερα ΜΜΕ σ’ ολόκληρο τον κόσμο στήριξαν τον αγώνα ενάντια στο απαρτχάιντ (μέσω γιγαντιαίων ροκ συναυλιών), είναι πρώτα και κύρια επειδή τα μέλη της παγκόσμιας επιχειρηματικής ελίτ είχαν πλήρως αντιληφθεί ότι ένα κοινωνικό καθεστώς φυλετικού διαχωρισμού αποτελούσε μείζον εμπόδιο στην προώθηση του καπιταλισμού της κατανάλωσης. Θα πρέπει εδώ να τονίσουμε ότι η Νότια Αφρική ήταν η πιο πρόσφορη αφρικανική χώρα, σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο, για να εγκαθιδρύσει το πρώτο, πλήρως «εκδυτικισμένο», φιλελεύθερο καθεστώς της αφρικανικής ηπείρου. Και είναι προφανές ότι ο παράγοντας αυτός διαδραμάτισε ουσιώδη ρόλο στην απόφαση να της ανατεθεί η διοργάνωση του Μουντιάλ του 2010. Θα πρέπει, ωστόσο, να διευρύνουμε την ανάλυσή μας.

Ως γνωστόν η υπαγωγή ενός δεδομένου, κάθε φορά, γεωγραφικού χώρου στις φιλελεύθερες νόρμες (με άλλα λόγια, η δημιουργία των απαραίτητων υποδομών για τη μεταφύτευση ενός καπιταλιστικού ζωής) προϋποθέτει πάντοτε μια προκαταρκτική καταστροφή του παραδοσιακού αστικού και αγροτικού ιστού που μας κληροδοτεί η ιστορία. Μοναδική εξαίρεση, προφανώς, συνιστά η μουσειοποιημένη πολιτιστική κληρονομιά που αποτέλεσε αντικείμενο κατανάλωσης για τους ξένους τουρίστες. Υπό κανονικές συνθήκες, ένα τέτοιο έργο «ανανέωσης» (ή «εκσυγχρονισμού») αντιμετωπίζει, πολύ συχνά, τη μανιασμένη αντίσταση των ενδιαφερόμενων πληθυσμών (την οποία, φυσικά, τα φιλελεύθερα ΜΜΕ σπεύδουν να καταγγείλουν ως «φασιστική»). Οπως όμως έδειξε, μ’ εξαιρετικό τρόπο, η Ναόμι Κλάιν, μια από τις επινοήσεις του σύγχρονου καπιταλισμού, προκειμένου να επιτυγχάνει τους σκοπούς του, είναι η χρήση αυτού που η καναδή συγγραφέας αποκαλεί «δόγμα του σοκ» (N. Klein, Το δόγμα του σοκ. Η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής, Αθήνα 2010, εκδ. Λιβάνης).

Σύμφωνα με το νέο αυτό ιδεολογικό σχήμα, οι διάφορες φυσικές καταστροφές (όπως, επί παραδείγματι, ο τυφώνας Κατρίνα στη Λουιζιάνα των ΗΠΑ) θεωρούνται πλέον ως θεόσταλτες ευκαιρίες που μας επιτρέπουν να προβαίνουμε στην ολική αναδόμηση της εκάστοτε κατεστραμμένης περιοχής, λαμβάνοντας υπόψη αποκλειστικά και μόνον όσες πολεοδομικές προδιαγραφές είναι απαραίτητες για τη συσσώρευση του κεφαλαίου (μια διαδικασία που υπό κανονικές συνθήκες απαιτεί πολλές δεκαετίες για να ολοκληρωθεί).

Τηρουμένων πάντοτε των αναλογιών, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι οι μεγάλες παγκοσμιοποιημένες τελετές

–όπως, για παράδειγμα, οι διεθνείς εκθέσεις, οι Ολυμπιακοί Αγώνες αλλά και τα Μουντιάλ– παίζουν σήμερα έναν αντίστοιχο ρόλο. Παρέχουν, δηλαδή (στον ίδιο βαθμό με τις φυσικές καταστροφές αλλά και τους πολέμους), την τέλεια πρόφαση προκειμένου να «σβήσουμε εντελώς το παρελθόν» και να κατασκευάσουμε σε χρόνο ρεκόρ ορισμένες βασικές υποδομές που έχει ανάγκη η «σύγχρονη» και «ανταγωνιστική» – δηλαδή καπιταλιστική οικονομία: πολεοδομία προσαρμοσμένη στις ανάγκες του αυτοκινήτου, θηριώδη ξενοδοχειακά συγκροτήματα, δαιδαλώδη εμπορικά κέντρα, σύγχρονα δίκτυα μεταφορών κι επικοινωνιών κ.ο.κ.

Αν συνυπολογίσουμε τα οικονομικά συμφέροντα τα σχετικά με την ενίσχυση των μηχανισμών ασφάλειας, την οποία επιβάλλει o (καθ’ όλα δικαιολογημένος) φόβος πιθανών τρομοκρατικών επιθέσεων, αντιλαμβανόμαστε εύκολα ότι τα καθαρά αθλητικά κριτήρια παίζουν, πλέον, έναν εντελώς δευτερεύοντα ρόλο κατά τη διοργάνωση του Μουντιάλ ή των Ολυμπιακών Αγώνων – χαρακτηριστικό παράδειγμα η επιλογή της εκάστοτε διοργανώτριας χώρας. Κατά συνέπεια, εάν θέλαμε να συμμετάσχουμε πραγματικά σε τούτη τη μεγάλη γιορτή του αφρικανικού ποδοσφαίρου (ευελπιστώντας, πάντοτε, πως η ποιότητα των αναμετρήσεων θα ήταν αντίστοιχη των περιστάσεων!), θα χρειαζόταν να επιστρατεύσουμε τη βαθύτερη αγάπη μας για το άθλημα, και κυρίως να προσπαθήσουμε να παραβλέψουμε, έστω για λίγες μέρες, τα στοιχεία που ήταν ξένα προς αυτό και

–όπως είναι προφανές!– παραμορφώναν βαθύτατα την ουσία και το πρωταρχικό του νόημα. Μέχρι στιγμής, μια τέτοια διανοητική άσκηση παραμένει δυνατή. Ετσι όπως πάει το πράγμα, όμως, τίποτε δεν μας εγγυάται ότι το ποδόσφαιρο, τούτο το «βασίλειο όπου η ανθρώπινη συντροφικότητα εκφράζεται στο φως του ήλιου», δεν θα ολοκληρώσει κάποτε τον μακρύ ιστορικό του περίπλου υπό την καθαρά χολιγουντιανή μορφή ενός νέου Rollerball.