«Παλαιοχριστιανοί ή «Νεοχριστιανοί»;

Από την πρώτη στιγμή της ιστορίας του ο Χριστιανισμός κινήθηκε μέσα στις κοινωνικές και πολιτικές δομές του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Παρ’ όλο που ανέπτυξε τα δικά του ανατρεπτικά κριτήρια για το τι σημαίνει καλό και κακό, η έμφαση στην αγάπη στον πλησίον και τη θυσία και η εντολή του Χριστού για διάδοση του Ευαγγελίου δεν τον άφησε να κλειστεί σε μια περιθωριακή, «καθαρή» κοινότητα, όπως στην ιουδαϊκή αίρεση των Εσσαίων, που έζησαν στα σπήλαια του Κουμράν, στη Νεκρά Θάλασσα (όπου βρέθηκαν μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τα περίφημα ομώνυμα χειρόγραφα).

Ο όρος «παλαιοχριστιανικός» χαρακτηρίζει όλη την ιστορική πορεία της χριστιανικής Εκκλησίας πριν από τον 4ο αιώνα (οπότε αυτή βγήκε οριστικά στην επιφάνεια του δημόσιου χώρου), και όχι κάποια ιδιαίτερη «καθαρή» ομάδα ή σέκτα (συνήθως ο όρος χαρακτηρίζει πια κυρίως υλικά στοιχεία, όπως παλαιοχριστιανική τέχνη, αρχιτεκτονική κλπ.).

Κατά τη σημαντική ανώνυμη επιστολή Προς Διόγνητον τον 2ο αιώνα, οι Χριστιανοί «ζουν στη δική τους ο καθένας πατρίδα αλλά ως πάροικοι. Μετέχουν σ’ όλα τα κοινά ως πολίτες και υπομένουν τα πάντα, όμως σαν να ήσαν ξένοι… υπακούουν στους κρατικούς νόμους αλλά με τον τρόπο ζωής τους ξεπερνούν τους νόμους». Μετά τον 4ο αιώνα, ξεκίνησε ο μοναχισμός που όμως οργανώθηκε με εκκλησιαστικούς κανόνες και, όπως και ο έγγαμος χριστιανικός βίος, είχε συστατικό του στοιχείο τη συνάθροιση γύρω από τη Θεία Ευχαριστία που γίνεται υπό τον επίσκοπο ή τον πρεσβύτερο. Η δημιουργία «καθαρής», απομονωμένης κοινότητας είναι μια επιλογή για λόγους ταυτοτικούς, πολιτιστικούς ή άλλους, αλλά δεν ανήκει σε καμιά παραδεδομένη μορφή ζωής στην Εκκλησία, παλιά ή νέα. Τα παραδείγματα των Παλαιοπίστων στη Ρωσία από τον 17ο αιώνα ή Παλαιοημερολογιτών ή αυτο-«αποτειχισμένων» στους Ορθόδοξους ή ριζοσπαστικών σεκτών στη Διαμαρτύρηση (που κατέφυγαν τελικά στην αμερικανική ήπειρο) είναι φαινόμενα αντίδρασης σε μια αντίληψη περί «έκπτωσης» της Εκκλησίας στο σύνολό της, που η Ορθόδοξη Εκκλησία απορρίπτει ως ιδέα (εφόσον η Εκκλησία συνολικά θεωρεί ότι εμφορείται από το Αγιο Πνεύμα, παρά τις ανθρώπινες ατέλειες), όσες «βυζαντινές» σημαίες και αν βλέπουμε αναρτημένες.

Οταν μια αποκομμένη κοινότητα διαθέτει λατρευτικό χώρο, πρέπει να αναρωτηθούμε ποιος ιερέας λειτουργεί εκεί, και ποιος επίσκοπος έχει την ευθύνη γι’ αυτό. Επίσης, οι όποιες προσπάθειες αναχωρητισμού στο παρελθόν δεν περιλάμβαναν μορφές «επιβιωτισμού», όπλα, κυνήγι κ.λπ., αλλά προσευχή, εργασία με αυτάρκεια και μέριμνα για τον αδελφό. Επομένως, παρά τον χαρακτηρισμό του «παλαιού», αυτονομημένες κοινότητες δεν έχουν τίποτε το παραδοσιακό, αλλά είναι μορφές αντίδρασης με επιλεκτική χρήση στοιχείων νεωτερικότητας (αντίδραση που μάλλον έχει πολλαπλασιαστεί προς πολλές κατευθύνσεις μετά την πρόσφατη πανδημία). Πρέπει η ποιμαίνουσα Εκκλησία με γνήσιο ενδιαφέρον να συνομιλήσει με τέτοιες τάσεις και να επιδιώξει τη θεραπεία τους.

Ο Δημήτριος Ν. Μόσχος είναι καθηγητής Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Τμήματος Θεολογίας στο ΕΚΠΑ