Εκπαιδεύεται ο θυμός;

Πολύς λόγος γίνεται τελευταία για τον «θυμό» που φαίνεται να εξαπλώνεται στους κόλπους της νεολαίας. Ολοι μιλούν γι’ αυτό. Βλέπουν ανήλικα να συμπεριφέρονται σαν αγρίμια που τους στέρησαν την τροφή. Αλλά, στ’ αλήθεια, ποια είναι η τροφή τους;

Στην ουσία, για κάθε νεαρό πλάσμα πέρα από το απαραίτητο φαγητό και ρουχισμό του εκείνο που έχει ζωτική σημασία είναι να αισθάνεται πως λίγο λίγο μπαίνει στον χορό του κόσμου. Το παιδί αντιλαμβάνεται από νωρίς να κινούνται γύρω του ένα σωρό παράξενα πράγματα και καταστάσεις που προκαλούν το μυαλό του. Είναι σαν να κρύβουν το καθένα και ένα μυστικό που το παιδί αισθάνεται την ανάγκη να το βρει. Γι’ αυτό και πολλές φορές σπάει, σμπαραλιάζει τα παιχνίδια που κρατά στα χέρια του. Θα ‘θελε να δει τι φωλιάζει μέσα τους, τι είναι αυτό που τα κάνει να υπάρχουν. Ετσι λοιπόν, όταν βλέπουμε σήμερα τόσα παιδιά να θέλουν να χαλάνε με τα χέρια τους ό,τι φτιάχτηκε γύρω τους, πρέπει να συμπεράνουμε ότι η αρχική περιέργειά τους μετατράπηκε σε απογοήτευση. Γι’ αυτό μανιάζουν. Γιατί τελικά δεν βρίσκουν κανένα «μυστικό» μέσα σε όσα τους περιβάλλουν. Ο θυμός τους είναι μια έκρηξη μπροστά στο ανεύρετο: τίποτα δεν φαίνεται να υπάρχει για να τους συνεπάρει, να το πιστέψουν και να τους ενθουσιάσει.

Αλλωστε, και μέσα στο σπίτι, μέσα στην οικογένεια, παρόμοια είναι και η διάθεση που συχνά επικρατεί. Ενας πατέρας και μια μητέρα πηγαινοέρχονται με όψεις σημαδεμένες από μια δυσαρέσκεια ή μια νευρικότητα που το παιδί τη συλλαμβάνει εύκολα. Τι συμβαίνει; Τίποτα που να μπορεί να ειπωθεί, να εξηγηθεί. Οι γονείς αναβάλλουν τις συζητήσεις τόσο μεταξύ τους όσο και με τα παιδιά, με αποτέλεσμα τα παιδιά να φορτωθούν από πολύ νωρίς με ένα βάρος που δύσκολα μπορούν να σηκώσουν. Είναι το φορτίο τού να ζεις σ’ έναν κόσμο όπου όλα μοιάζουν να έχουν γίνει και να έχουν τελειώσει, και μάλιστα στα μουγγά. Τότε είναι που ξεσπάει η οργή.

Είναι λάθος να νομίζουμε ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με κάποια ένστικτα «φυσικής» επιθετικότητας που ψάχνει την ευκαιρία να εκδηλωθεί. Οχι. Η οργή γεννιέται, συνήθως, από αιτίες που δεν ξεπερνούν τις δυνάμεις μας. Δεν οργιζόμαστε με έναν σεισμό ή με μία σοβαρή ασθένεια. Δεν οργιζόμαστε με τις νεροποντές στη Θεσσαλία, αλλά με το ότι ένα μεγάλο μέρος των καταστροφών από την πλημμύρα θα ήταν δυνατόν να είχε αποτραπεί. Στο βάθος της οργής υπάρχει πάντα ένας καταλογισμός. Οποιος κατέχεται απ’ αυτό το αίσθημα, έχει την υποψία πως θα ήταν εφικτό τα δεινά να είχαν αποτραπεί, αν κάποιοι άνθρωποι δρούσαν καλύτερα. Οταν λοιπόν οι νέοι γίνονται καταστροφείς, δίνουν το σήμα πως αφού δεν μπορούν να δικάσουν τους υπαίτιους, εκδικούνται τους πάντες αδιακρίτως. Είναι ένα ξέσπασμα, είναι αγανάκτηση και απελπισία μαζί.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει πως η κοινωνία μπορεί να δεχτεί να γίνει χώρος «αποσυμπίεσης» του νεανικού θυμού, ακόμη και εάν είναι δικαιολογημένος σε μεγάλο βαθμό. Ο,τι χαλάει πρέπει να ξαναφτιάχνεται, αυτή είναι η κοινωνική λογική. Οσοι μετέχουν σε βανδαλισμούς, συμπλέκονται και μαχαιρώνονται ή απλώς σαν τους καλικάντζαρους γλεντάνε την ασυδοσία τους, πρέπει να βρεθεί τρόπος να πεισθούν ότι μπορούν να επανέλθουν στην ομαλότητα. Και μάλιστα με τη δική τους ορμή να δώσουν στην ομαλότητα έναν ρυθμό πιο ζωηρό.

Σκεφθείτε τώρα ποιος αναλαμβάνει να τα πει όλα αυτά, ποιος πρέπει να καλέσει κοντά του παιδιά και εφήβους που τρέχουν σαν αφιονισμένα από εδώ και από εκεί. Πρέπει να ξανασκεφτούμε τι έργο αναλαμβάνει στις μέρες μας το σχολείο. Οχι να αναλωθούμε, όπως συνήθως, σε συζητήσεις για τις τάδε και τις δείνα αλλαγές στη διοίκηση, για την προμήθεια υπολογιστών, για τα κτίρια και τον διορισμό νέων εκπαιδευτικών. Το πιο κρίσιμο ζήτημα σήμερα είναι η υποστήριξη του σχολείου, ώστε να αντεπεξέλθει στην πίεση που ασκούν επάνω του οι δυνάμεις της ματαιότητας: όλες αυτές οι φωνές, τα συνθήματα και οι ψηφιακές εικόνες που γαλβανίζουν τα νεανικά μυαλά με την ιδέα πως τίποτα δεν αξίζει να το παίρνουν στα σοβαρά, και επομένως το ρομαντικό εκείνο «άδραξε τη στιγμή» ας γίνει «άρπαξε ό,τι μπορείς, έστω και με στιγμιαίο αδίκημα».

Απέναντι στον διάχυτο καιροσκοπισμό το σχολείο εξ ορισμού δεν μπορεί παρά να ορθώσει κάποια αντερείσματα. Διαφορετικά, θα καταρρεύσει. Το πιο σημαντικό αντέρεισμα είναι η αρχή σύμφωνα με την οποία ακόμη και οι βαθύτερες παρορμήσεις του ανθρώπου υπόκεινται σε αυτοεξέταση. Μπορούμε να αναλογιστούμε αυτό που νιώθουμε. Μπορούμε να σκεφθούμε, έστω και με καθυστέρηση, αυτά που βράζουν μέσα μας. Δεν σημαίνει αυτό ότι η λογική θα κυριαρχήσει στα πάθη, αλλά ότι στα πάθη είναι πιθανόν να ανοίξει μια διαφορετική διέξοδος. Αυτή πρέπει να είναι η προσπάθεια του δασκάλου. Να δείξει στο παιδί τον τρόπο όχι να μη συγκινείται, να μη διεγείρεται ή και να μη θυμώνει, αλλά να μη στρέφει τον θυμό του σε υποκατάστατα. Ο μαθητής που πήρε κακό βαθμό και φουρκισμένος εκφοβίζει ή χτυπά έναν αδύναμο συμμαθητή του ζητά να αντισταθμίσει την αποτυχία του με μια άδικη επίθεση. Είναι το ίδιο που συμβαίνει και σε μια οικογένεια, όταν ο σύζυγος πιεσμένος πολύ από την αναδουλειά, επιστρέφοντας στο σπίτι, ξυλοφορτώνει τη συμβία του. Σε όλη την κοινωνική κλίμακα, σε όλους τους χώρους, αυτή η τυφλωμένη οργή αφήνει σημάδια που τα διαβάζουν αστραπιαία τα παιδιά, ακόμα και προτού να μάθουν να διαβάζουν καλά. Το σχολείο έχει την υποχρέωση να διορθώσει αυτόν τον τρόπο ανάγνωσης.

Ασφαλώς, πολλοί είναι οι δάσκαλοι που δυσκολεύονται να συνδυάσουν στη διδασκαλία τους τη γνώση με την ηθική. Δεν λείπουν όμως, ευτυχώς, και εκείνοι που επιμένουν ώσπου να φθάσουν στο τέλος να δείξουν στους μαθητές πως είναι ανάξιο του ανθρώπου να υποδύεται το λυσσασμένο σκυλί. Δείχνουν πως αν οι μαθητές έχουν θυμώσει, οφείλουν να αναζητήσουν την πραγματική αιτία και να την αντιμετωπίσουν. Δείχνουν πως όταν ρίχνεις μπογιά στο άγαλμα ενός ήρωα, δεν καταργείς τον ηρωισμό αλλά αποδεικνύεις πως είναι αδύνατο πια η ψυχή σου να «πιάσει φωτιά» από κάτι. Ας στηριχθούν λοιπόν οι δάσκαλοι, από την οικογένεια και την πολιτεία, στο ύστατο έργο τους: να πείσουν τη νεολαία ότι μπορεί ν’ ανάψει μια φλόγα μέσα της που δεν θα τα κάνει μετά όλα στάχτη γύρω μας.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών